Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΤΗ ΣΜΥΡΝΗ

ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΤΗΣ ΙΩΝΙΑΣ.*

Το Γραικικό Νοσοκομείο Σμύρνης.

Δρ. Λάζαρος Βλαδίμηρος

Γυναικολόγος -Μαιευτήρας  

“Κρούετε και ανοιγήσεται υμίν”.

Ματθαίος  ζ΄ 7.

Η πρώτη ίδρυση ελληνικού νοσηλευτηρίου στη Σμύρνη ανάγεται από τις αρχές ακόμα του 18ου αιώνα, όταν η ελληνική κοινότητα αναλαμβάνει την πρωτοβουλία και την ευθύνη της περίθαλψης των ασθενούντων μελών της. Το 1723 ιδρύθηκε το πρώτο ελληνικό Νοσοκομείο. Αγοράστηκε με χρήματα της ελληνικής κοινότητας μια οικία που διαμορφώθηκε σε Νοσοκομείο. Διασώζει ο Αργυρόπουλος μερικές λεπτομέρειες από το ιστορικό της ίδρυσης: Αρχικά ονομάστηκε “Οσπιτάλιον” αλλά και “Πανδοχείον” και εγκαταστάθηκε στο σπίτι της χήρας Βαρώνης Κλάρας ντε Χόστιγιε που ήταν γνωστή με το όνομα η “Μαντάμα”. Τμήμα του νοσοκομείου ονομαζόταν “της αραπίνας το αμπέλι” γιατί πλήρωναν κάποιο μίσθωμα σε μια Αιθιοπίνα….1  Τα έξοδα λειτουργίας καλύπτονταν από την ελληνική κοινότητα. Οικονομικές δυσχέρειες οδήγησαν την κοινότητα στην σύσταση Αδελφάτου με επικεφαλής τον τότε Μητροπολίτη Σμύρνης Νεόφυτο, ο οποίος κάλεσε τους χριστιανούς να συνδράμουν για τη λειτουργία του Νοσοκομείου. Πολλοί ομογενείς προσέφεραν χρήματα, κυρίως όμως οι γενναίες χρηματικές εισφορές των εμπόρων από τη Χίο Ιωάννη Μαυροκορδάτου και Παντελή (Παντολέοντα) Σεβαστόπουλου, οι οποίοι τότε είχαν εγκατασταθεί στη Σμύρνη, δημιούργησαν οικονομική ευεξία ώστε να ανακαινιστεί και να διαμορφωθεί ριζικά το νοσοκομείο το 1748. Ο Παντελής Σεβαστόπουλος με την δαψιλή του χορηγία στο Νοσοκομείο ονομάστηκε μεγάλος ευεργέτης. Ο Σεβαστόπουλος έκανε μεγάλη δωρεά επίσης και στην Ευαγγελική Σχολή και θεωρείται και για αυτήν μεγάλος ευεργέτης. Μετά  την εκτεταμένη ανακαίνιση και επέκταση του 1748, ονομάστηκε Γραικικό Νοσοκομείο, ονομασία που διατήρησε μέχρι το 1922.2 Γύρω στο 1785 φαίνεται ότι έγινε προσπάθεια ανέγερσης νέου κτιρίου, σύμφωνα με τα τότε ευρωπαϊκά πρότυπα, όπως προκύπτει από σχεδιαγράμματα που υπάρχουν σε βιβλίο περιηγητή.3

Το 1797 κατά τη διάρκεια των ταραχών που ξέσπασαν στη Σμύρνη, στο γνωστό και ως “Ρεμπελιό των Γενιτσάρων,” πυρπολήθηκε και καταστράφηκε το Νοσοκομείο από τα εξαγριωμένα στίφη των Γενιτσάρων. Με γενναίες και πάλι εισφορές των ευπόρων Σμυρνιών, ξανακτίζεται το 1804 το Νοσοκομείο και κατακτά το κύρος και τη φήμη του στον πληθυσμό της πόλης. Αργότερα, στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν το 18334 κτίστηκε στον περίβολο του Νοσοκομείου ο ιερός Σταυροπηγιακός ναός του Αγίου Χαραλάμπους, προστέθηκε στην ονομασία του Νοσοκομείου και η επωνυμία “Άγιος Χαράλαμπος” για να υπενθυμίζει την προστασία από την πανώλη.

[......]

Το Νοσοκομείο της Σμύρνης διέθετε από την αρχή της λειτουργίας του και τμήμα για τους ηλικιωμένους, ένα υποτυπώδες δηλαδή Γηροκομείο. Από την αρχή επίσης είχε προβλεφθεί η λειτουργία ιδιαίτερου τμήματος για τα λοιμώδη νοσήματα. Αναφέρει σχετικά ο Γ. Αργυρόπουλος:

Το Γραικικό Νοσοκομείο είχε αρχικά ως Λοιμοκομείο “τμήμα λοιμωδών νοσημάτων” θα λέγαμε σήμερα, τον παλιό μητροπολιτικό ναό της Αγίας Παρασκευής, που αργότερα ονόμαζαν Λαζαρέτο, στη δυτική πλευρά του όρους Πάγος. Εκεί μετέφεραν αυτούς που προσβάλλονταν από την πανώλη και εκεί τους έθαβαν. Σύντομα όμως, λόγω ελλείψεως χώρου αλλά και δυσχερειών στη μεταφορά, το 1769 χτίστηκε νέο λοιμοκομείο σε χώρο πίσω από το Γραικικό Νοσοκομείο. Το κτίριο αυτό αργότερα, όταν έπαψε να χρησιμοποιείται πια ως λοιμοκομείο, θα στεγάσει το Φρενοκομείο μέχρι το 1922.5

Στο Νοσοκομείο λειτούργησε και τμήμα όπου περιθάλπονταν και οι γυναίκες ελευθερίων ηθών, οι οποίες κατά κανόνα έπασχαν από αφροδίσια νοσήματα. Όταν το 1882 το Ψυχιατρικό τμήμα του Νοσοκομείου απέκτησε ιδιαίτερο κτίριο, σε μια αίθουσα του νέου κτιρίου, στεγάστηκαν και οι γυναίκες αυτές που ο λαός της Σμύρνης αποκαλούσε, όπως διασώζει ο πάντα καλά ενημερωμένος Γ. Αργυρόπουλος, “σπιταλιόρες”, από την συχνή τους, λόγω αφροδισίων, παραμονή στο Νοσοκομείο και “λωλοσερβάγιες”, από τις λέξεις λωλή (τρελή) και τη γαλλική λέξη surveiller που σημαίνει επιτηρώ.6

[......]

Το 1902 στο πλαίσιο λειτουργίας του Νοσοκομείου, ιδρύεται το Βρεφοκομείο. Τα έκθετα και εγκαταλελειμμένα βρέφη, τα οποία η αστοργία και η ανέχεια των φυσικών τους γονέων τα τοποθετούσε στα σκαλοπάτια πλουσίων οικογενειών ή στις θύρες των εκκλησιών, αποτέλεσε και στη Σμύρνη όπως σε όλο τον κόσμο, μείζον κοινωνικό πρόβλημα. Ως την ίδρυση του Βρεφοκομείου στη Σμύρνη, η σμυρναίικη φιλευσπλαχνία αντιμετώπιζε το πρόβλημα, παραδίδοντας τα δύστυχα έκθετα βρέφη σε φτωχές οικογένειες, τις “νοθοτροφούς”, όπως τις αποκαλούσαν τότε, οι οποίες αντί αμοιβής που καλυπτόταν από την κοινότητα, μεγάλωναν τα έκθετα μαζί με τα δικά τους παιδιά. Η λύση αυτή εφαρμόστηκε σε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις και κάλυψε κάπως το πρόβλημα, αλλά συχνότατα τα έκθετα έπεφταν θύματα της παραμέλησης των αναδόχων οικογενειών. Η λυσιτελής αντιμετώπιση του κοινωνικού προβλήματος ήταν η ίδρυση των Βρεφοκομείων.

Σε όλη τη χρονική διάρκεια της λειτουργίας του, δηλαδή για μια περίοδο δύο αιώνων, το Γραικικό Νοσοκομείο δεν έπαψε να επεκτείνεται κτιριακά και να εξοπλίζεται με τα νεότερα τεχνικά επιτεύγματα της ιατρικής επιστήμης. Δημιουργείται ειδικό τμήμα Υδροθεραπείας το 1882 στο Ψυχιατρικό τμήμα, όταν η Υδροθεραπεία θεωρείται στον ευρωπαϊκό χώρο, νέα θεραπευτική μέθοδος. Το Υδροθεραπευτήριο του Νοσοκομείου στοίχισε το μυθώδες για την εποχή, ποσό των 2.000 χρυσών λιρών.7  Μετά το 1900 δημιουργείται μικροβιολογικό εργαστήριο και το 1911 το Νοσοκομείο αποκτά ακτινολογικό μηχάνημα και δημιουργείται το ειδικό ακτινολογικό τμήμα. Αναφέρει χαρακτηριστικά ο Γ. Αργυρόπουλος:

Έτσι πορεύεται το Γραικικό Νοσοκομείο μέχρι το 1922. Συνεχώς ανακαινίζεται, συγχρονίζεται κτιριακώς, επεκτείνεται σε νέες εγκαταστάσεις, εξοπλίζεται με τα σύγχρονα μέσα της εποχής με τη βοήθεια πάντα εράνων και δωρεών των Ελλήνων της Σμύρνης και των ομογενών του εξωτερικού, ώστε να είναι πάντοτε το λαμπρότερο και πλέον σύγχρονο για την εποχή του νοσηλευτικό ίδρυμα της Σμύρνης.

Από τα λίγα κρεβάτια του 1723 έως τα 400 που είχαν αναπτυχθεί στο Γραικικό Νοσοκομείο στην ολοκλήρωσή του το 1922, μια γιγάντια προσπάθεια της ελληνικής κοινότητας Σμύρνης χαρακτηρίζει την πορεία του. Μια προσπάθεια για την ανεύρεση των αναγκαίων χρημάτων για την ανάπτυξη, οργάνωση και λειτουργία του. Το Νοσοκομείο, όπως άλλωστε και όλα τα φιλανθρωπικά και εκπαιδευτικά ιδρύματα που υπήρχαν στη Σμύρνη, συντηρήθηκαν αποκλειστικά από τις εισφορές των ομογενών της Σμύρνης και από δωρεές ιδιωτών Ελλήνων της διασποράς. Το πνευματικό και πολιτιστικό θαύμα που αναπτύχθηκε στην Ιωνία, με την ίδρυση του Νοσοκομείου και των πολλών εκπαιδευτικών Σχολών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, υπήρξε αποκλειστικά δημιούργημα των φιλόπονων προοδευτικών Σμυρνιών. Το επίσημο ελληνικό κράτος δεν εισέφερε. Αναφέρεται στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους:

Ωστόσο, το επίσημο ελληνικό κράτος δε βοήθησε σχεδόν ποτέ ουσιαστικά τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας. Εξαίρεση αποτελεί, στον τομέα της υγείας, η παραχώρηση από την ελληνική κυβέρνηση, ήδη από το 1835, δικαιώματος στις προξενικές αρχές, σε πόλεις που είχαν λιμάνι, να εισπράττουν ως τέλη 2 λεπτά κατά τόνο από κάθε πλοίο με ελληνική σημαία που θα κατέπλεε, για την ενίσχυση των ελληνικών νοσοκομείων. Το μέτρο αυτό λειτούργησε πρώτη φορά για την ενίσχυση του Γραικικού ή Ελληνικού Νοσοκομείου του Αγίου Χαραλάμπους της Σμύρνης, το πιο καλά οργανωμένο από τα 9 νοσοκομεία που αναφέρονται το 1854 στη Σμύρνη.8

Η υποδειγματική λειτουργία του Νοσοκομείου και η ευρωπαϊκού επιπέδου νοσηλεία και θεραπεία που προσέφερε στους ασθενείς, έχει επισημανθεί σε πλήθος δημοσιευμάτων, όχι μόνον Ελλήνων, αλλά ξένων περιηγητών, διάσημων επισκεπτών, αλλά και από αξιωματούχους του οθωμανικού κράτους. Το ελληνικό Νοσοκομείο αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την ιατρική επιστήμη σε όλη την Ιωνία. Εκτός από τους Έλληνες της Σμύρνης και των γύρω περιοχών, το Νοσοκομείο επισκέπτονταν Έλληνες και από τα νησιά του Αιγαίου αλλά και από άλλες περιοχές του ελλαδικού χώρου. Η θύρα του Νοσοκομείου που ανέγραφε τη βιβλική ρήση, “Κρούετε και ανοιγήσεται υμίν”, ήταν ανοικτή για κάθε άνθρωπο ανεξάρτητα από θρήσκευμα ή φυλή. Τούρκοι, Αρμένιοι, Εβραίοι, Καθολικοί, ήταν όλοι ευπρόσδεκτοι και εύρισκαν εκεί την υποδειγματική νοσηλεία και την κατάλληλη θεραπεία.

.........

 

*       Το κείμενο αυτό αποτελεί προδημοσίευση αποσπάσματος της εργασίας του συναδέλφου κ. Λάζαρου Βλαδίμηρου για την ιστορία της ιατρικής στην Σμύρνη. Η εργασία αυτή βραβεύτηκε με το βραβείο “Αντιγόνη Αρσένη” - 2004 της Ένωσης Σμυρναίων. Οι φωτογραφίες προέρχονται από το βιβλίο του Χρ. Σολωμονίδη Η Ιατρική στη Σμύρνη, Αθήναι 1955.

 

1 Αργυρόπουλος Γ, Το Γραικικό Νοσοκομείο Σμύρνης ο «Άγιος Χαράλαμπος». Δέλτος Τεύχος 9 Ιούνιος 1995, σ 3. Αναδημοσίευση από το περιοδικό Μικρασιατική Ηχώ Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1995. Το κείμενο της δημοσίευσης του Γ. Αργυρόπουλου αποτέλεσε το αντικείμενο της ανακοίνωσής του στην επιστημονική συνεδρίαση του Ο. Μ. Ι. Ε. Ο. στην Παλαιά Βουλή (13-11-1994) για την ιατρική στη Μ. Ασία.

2 Αργυρόπουλος Γ, ο.π. σ. 4.

3 Σταυρόπουλος Α. Τα Νοσοκομεία και η νοσηλευτική πολιτική της ελληνικής εθνότητας στην Κωνσταντινούπολη (1453-1838). Αθήνα 1984, σ. 61. και υποσημείωση 21 σ. 69.

4 Καραδήμου-Γερολύμπου Α. “Αναζητώντας τον χαμένο αιώνα στη χωρική εξέλιξη της Σμύρνης (1822-1922)”. Στον τόμο: Ο Έξω Ελληνισμός. Κωνσταντινούπολη και Σμύρνη 1800-1922. Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας. Αθήνα 2000, σσ. 269-293.

5 Αργυρόπουλος Γ, ο.π. σ. 4.

6 Αργυρόπουλος Γ, ο.π. σ. 4.

7 Χαβιάρα-Καραχάλιου Σ, Γιατροπορέματα των ομματιών και άλλα κείμενα. Ιατρική Εταιρεία Χίου. Χίος 2003, σ. 244.

8 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους…, τόμος ΙΓ΄ σ. 428.