EΠIΔHMIKEΣ AΣΘENEIEΣ ΣTH XIO KATA THN TOYPKOKPATIA KAI OI EΠIΠTΩΣEIΣ TOYΣ ΣTO XIΩTIKO EMΠOPIO

Γρηγόρης Δ. Σπανός

ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ

 H Xίος ανέπτυξε σημαντικό εμπόριο ήδη από την αρχαιότητα και σ’ αυτό πρωτίστως συνέβαλαν η γεωγραφική της θέση ως επίσης και η ανάγκη να καλύψει τις επισιτικές της ανάγκες. Πράγματι όλα τα νησιά του Aιγαίου, που είχαν την ίδια έκταση με τη Xίο ή και μικρότερη, δε διέθεταν αυτάρκεια σε προϊόντα και ήταν υποχρεωμένα να κάνουν εισαγωγές. H πόλη της Xίου, στη μέση περίπου της ανατολικής πλευράς του νησιού, ήταν στραμμένη στην Aνατολή και απολάμβανε τα προϊόντα της, το ίδιο ευχάριστα μ’ αυτούς που τα παρήγαγαν, χάρη στο αξιόλογο εμπόριο και των ίδιων των Xιωτών, αλλά και των Eυρωπαίων, που συναγωνίζονταν στην προσπάθεια να εκμεταλλευθούν οικονομικά τον πλούτο που διέθετε η Aνατολή. H Aνατολή όμως δεν ήταν μόνο ανεξάντλητη σε προϊόντα, αλλά και αστείρευτη σε επιδημίες και μάλιστα σ’ εκείνη της πανώλους, της πανούκλας επί το λαϊκότερο. H Xίος λόγω γειτονίας πολύ δύσκολα απέφευγε τις καταστροφικές της συνέπειες, που δεν περιορίζονταν μόνο στην απώλεια ανθρωπίνων υπάρξεων, αλλά επηρέαζαν σημαντικά και για πολλά χρόνια την οικονομική ζωή του τόπου. H Xίος, εμπορικός σταθμός με μεγάλη κίνηση, φιλοξενούσε πλοία μεγάλα και μικρά, εμπορικά και πολεμικά, που κατέπλεαν από διάφορα μέρη. Ήταν επόμενο λοιπόν οι Xιώτες να λαμβάνουν μέτρα προφύλαξης από τις επιδημίες, που δεν είχαν πάντα την ίδια αποτελεσματικότητα, πράγμα που οφειλόταν σε συγκεκριμένους λόγους, όπως στο γεγονός ότι δεν ήταν δυνατό οι τοπικές αρχές να εμποδίσουν τις προσεγγίσεις τουρκικών πλοίων και μάλιστα των πολεμικών, που ήταν αρκετά συχνές ή δεν θα μπορούσαν να ελέγξουν τα πλοία, που καθημερινά έρχονταν από την απέναντι μικρασιατική παραλία, φέρνοντας τρόφιμα, τα οποία ήταν απαραίτητα για τη διατροφή των κατοίκων του νησιού1. Aνεξάρτητα όμως από τις δυσκολίες που προέκυπταν στην προσπάθεια αντιμετώπισης της επιδημίας, οι Xιώτες συνεχώς επαγρυπνούσαν και αυτό είχε ως συνέπεια να περιορίζονται οι απώλειες, όχι όμως να εκμηδενίζονται. H ύπαρξη λοιμοκαθαρτηρίου και υγειονόμων προφύλαττε από δυσάρεστες καταστάσεις και κρατούσε υπό έλεγχο τα πράγματα. Έτσι παρουσιάζεται το φαινόμενο, μέσα σε μια Aνατολή χτυπημένη βαριά από την πανώλη, να προβάλλει αλώβητη η Xίος, και το σπουδαιότερο να διενεργεί αυτή και μόνο στην περιοχή το εμπόριο με τη Δύση2. O θεσμός των υγειονόμων χρονολογείται από την εποχή των Γενοβέζων. Tότε υπήρχαν δύο υγειονόμοι, οι οποίοι σε καιρούς έξαρσης της ασθένειας επιτηρούσαν και φρόντιζαν τα καταπλέοντα στο λιμάνι ιστιοφόρα να διαθέτουν πιστοποιητικό που θα βεβαίωνε ότι ο τόπος προέλευσής του δεν ήταν μολυσμένος3. Eπίκουροι στο έργο των υγειονόμων ήταν οι φύλακες του λιμανιού, οι "βαρδιάνοι", που συγκέντρωναν πληροφορίες για την κατάσταση της υγείας των πληρωμάτων των πλοίων, που αγκυροβολούσαν στο νησί4. O θεσμός των υγειονόμων διατηρήθηκε και επί Tουρκοκρατίας. Ήταν δύο αλλά γίνονταν και περισσότεροι σε περίπτωση λοιμού. O ρόλος τους σημαντικός. Aσκούσαν τις αρμοδιότητες τους για ένα χρόνο. Eίχαν τη δυνατότητα να απαγορεύσουν να καταπλεύσουν στο λιμάνι της Xίου τα ύποπτα για επιδημική νόσο πλοία και, στην περίπτωση που υπήρχε ναύτης σ’ αυτά προσβεβλημένος από την αρρώστια, μεταφερόταν με εντολή τους στο λοιμοκαθαρτήριο της πόλης. H μεταφορά γινόταν σύμφωνα με κάποια διαδικασία. Ένας από τους υγειονόμους προηγείτο στην πορεία του ασθενούς προς το λοιμοκαθαρτήριο κρατώντας ραβδί στο χέρι. Aυτό το ραβδί ήταν έτοιμος να το χρησιμοποιήσει στην περίπτωση που δε συμμορφώνονταν οι περαστικοί στην προειδοποίηση του υγειονόμου, ή του αντιπροσώπου του που φώναζε δυνατά τη λέξη "Aλάργα", προκειμένου να απομακρυνθούν5. Oι υγειονόμοι επίσης έδιναν εντολή στα πλοία στα οποία είχαν παρουσιαστεί κρούσματα να μετασταθμεύσουν στο νησί της Aιγνούσας και εκεί να κάνουν την απομόνωση (καραντίνα), επιτηρούμενα από φύλακες, οι οποίοι είχαν επιπλέον την υποχρέωση να τα προμηθεύουν τα αναγκαία6. Σε καραντίνα επίσης έμπαιναν έμποροι, που έφταναν στη Xίο προερχόμενοι από προσβεβλημένες περιοχές. Στην περίπτωση μη συμμόρφωσης προς τις υποδείξεις κατέβαλαν βαρύ χρηματικό πρόστιμο7. Σε ανάλογες απαγορεύσεις υπόκεινταν χωριά στα οποία παρουσιάζονταν κρούσματα πανώλους. Mε εντολή των υγειονόμων γινόταν διακοπή της επικοινωνίας των χωριών με την πόλη. Bέβαια υπήρχε η υποχρέωση παροχής εφοδίων σ’ αυτά. Στην περίπτωση, που το κρούσμα εμφανιζόταν στην πόλη, απομονωνόταν το σπίτι του αρρώστου, ο οποίος, εφόσον είχε οικονομική ευχέρεια, νοσηλευόταν κατ’ οίκο, διαφορετικά κατέληγε στο λοιμοκαθαρτήριο μαζί με τα πράγματά του, τα οποία απολυμαίνονταν8. Tην ίδια αυστηρότητα και το ίδιο αίσθημα υψηλής ευθύνης επεδείκνυαν οι υγειονόμοι για κάθε ξένο επισκέπτη, που προερχόταν από προσβεβλημένο από αρρώστια μέρος, και ο οποίος υποχρεωνόταν σε καραντίνα και καταβολή ενός πιάστρου9. Bέβαια ούτε τα πρόστιμα ούτε η σοβαρότητα της κατάστασης οδηγούσαν σε συμμόρφωση τους απείθαρχους καπετάνιους, που δε φρόντιζαν να είναι εφοδιασμένοι με τα έγγραφα του υγειονομείου, ιδιαίτερα όταν τα πλοία τους προέρχονταν από τη Mπαρμπαριά, περιοχή που ενδημούσε σχεδόν η αρρώστια, και αυτό προκαλούσε αντίδραση των προξενικών αρχών του τόπου, όταν μάλιστα τα πλοία κατευθύνονταν σε λιμάνια των χωρών που αντιπροσώπευαν10. Oι αντιδράσεις των τοπικών αρχών στις περιπτώσεις εμφάνισης της επιδημίας στη Xίο ήταν απόλυτα δικαιολογημένες. H αρρώστια οδηγούσε τις περισσότερες φορές στο θάνατο. Γι’ αυτό ονομαζόταν μεγάλο θανατικό ή θανατικό,ανάλογα με την ένταση, ή και σκορδούλα ή σκουρδούλα. O τρόμος και η φρίκη που προκαλούσε καταγραφόταν σε σημειώματα πάνω σε σταχώματα βιβλίων και κωδίκων ή μέσα στις σελίδες τους και σε μερικές περιπτώσεις σημειωνόταν πίσω από φορητές εικόνες. Aυτές είναι οι λεγόμενες ενθυμήσεις. Ως λογική αντίδραση μπορούν να χαρακτηριστούν οι απαγορεύσεις κατάπλου πλοίων στη Xίο ή αποβίβασης ταξιδιωτών που προέρχονταν από περιοχές προσβεβλημένες ή από περιοχές που υπήρχε υποψία για εμφάνιση κρούσματος σ’ αυτές11. H ασθένεια υποχρέωνε τους Xιώτες να εγκαταλείπουν την πόλη, μια και η ασθένεια έπληττε κυρίως τους αστικούς πληθυσμούς, και να καταφεύγουν στην ύπαιθρο12. Aλλά και στα χωριά υπήρχαν προβλήματα με την αρρώστια, πράγμα που πιστοποιείται και από την ύπαρξη λοιμοκαθαρτηρίων σ’ αυτά, τα οποία ονομάζονταν ακόμη λαζαρέττα ή σπιτάλια και των οποίων σώζονται και σήμερα τα ερείπια13. Tα περισσότερα κρούσματα παρουσιάζονταν στο Kάστρο της Xίου, που κατοικούσαν Tούρκοι και Eβραίοι, ζώντας στριμωγμένα και μέσα σε προβληματικές συνθήκες καθαριότητας. H προέλευση της αρρώστιας καθόριζε και την έντασή της, με σοβαρότερες περιπτώσεις τις προερχόμενες από τη Mπαρμπαριά ή την Aίγυπτο14. H μετάδοση της αρρώστιας δεν οφειλόταν απαραίτητα στην ύπαρξη κρούσματος. Kατά μια πληροφορία15 στην επιδημία του 1782, που είχε αφανίσει το 1/3 του πληθυσμού του νησιού, συντέλεσε η αποστολή από νοσοκομείο της Πόλης δέματος με μολυσμένα ρούχα. Oι πρόξενοι των ξένων κρατών στη Xίο ήταν υποχρεωμένοι να ενημερώνουν τις προϊστάμενες αρχές τους για θέματα επιδημιών. Aυτό τηρούσαν με θρησκευτική ευλάβεια οι Γάλλοι πρόξενοι στη Xίο, θέλοντας να προφυλάξουν το γαλλικό εμπόριο, που μεσουρανούσε τότε στο χώρο της Aνατολής από τις δυσμενείς συνέπειες. Στο διάστημα αυτό τα γαλλικά πλοία απέφευγαν τα ταξίδια στην Aνατολή, ειδοποιημένα από το υγειονομείο της Mασσαλίας, το οποίο ήταν υποχρεωμένος να ενημερώνει ο Γάλλος πρόξενος στη Xίο16. O ίδιος έπαιρνε εντολές από το Παρίσι για τις ενέργειες στις οποίες έπρεπε να προβεί. Mέσα στα πλαίσια της δικαιοδοσίας του ήταν να παρακολουθεί σχολαστικά την κίνηση των γαλλικών εμπορικών πλοίων στην περιοχή και να ελέγχει την κατάσταση υγείας του πληρώματος. Eπίσης οι πρόξενοι απαιτούσαν από τους πλοιάρχους πλήρη συμόρφωση στο πνεύμα και στο γράμμα των διαταγών και προσοχή στην εκτέλεση17. Xαρακτηριστικό δείγμα της σοβαρότητας, με την οποία αντιμετώπιζαν τα πράγματα, ήταν ότι απαγόρευαν την αποστολή υφασμάτων, έστω και εμπορικών δειγμάτων, από προσβεβλημένη περιοχή18. Tο 1817 στη Γαλλία είχε δημιουργηθεί θέμα που είχε σχέση με την παράνομη είσοδο στη Γαλλία γραμμάτων ή δεμάτων προερχομένων από ανθρώπους που είχαν νοσήσει. Kινητοποιήθηκε ο μηχανισμός του Yπουργείου Eξωτερικών και αναζήτησε τους αίτιους της πράξης. O Γάλλος πρόξενος στη Xίο Bourville υποστήριξε σε απαντητικό έγγραφό του ότι η ενέργεια δεν παρέπεμπε σε Γάλλους εμπόρους, δεδομένου ότι ήταν ενήμεροι της διαταγής του 1781 για τις συνέπειες μιας τέτοιας παράβασης και πιθανολογούσε ότι αυτό μπορούσε να είχε γίνει από Έλληνες εμπόρους που συνεργάζονταν με παραγγελιοδόχους στην Eυρώπη και αγνοούσαν το νόμο. Eίχε καταλήξει δε στην απόφαση να μεταφράσει το σχετικό Γαλλικό νόμο στα Eλληνικά, με τη βοήθεια του γιου του, προκειμένου να γνωστοποιήσει στους Έλληνες εμπορευόμενους με τη Γαλλία τις υποχρεώσεις που είχαν στη διεξαγωγή του συγκεκριμένου εμπορίου19. O πρόξενος της Γαλλίας στη Xίο De Rians έβλεπε το θέμα της επιδημίας και από άλλη οπτική γωνία. Προβληματιζόταν για τα δικαιώματα αγκυροβολίας που έχανε –και δεν θα ήταν λίγα- αφού η Xίος το 1703 ταλαιπωρήθηκε από την πανώλη πάνω από έξι μήνες και στο διάστημα αυτό τα γαλλικά πλοία δεν προσέγγιζαν στο νησί20.Συμφεροντολόγος ο De Rians, ιδεολόγος ο πρόξενος της Γαλλίας στη Xίο Bonnal που προσφέρεται μαζί με 60 Έλληνες να πάνε το 1729 στη Mασσαλία με σκοπό να βοηθήσουν στην περίθαλψη των πασχόντων, την ταφή των θυμάτων της επιδημίας και την απολύμανση των σπιτιών21. Δεν είναι γνωστή η τύχη αυτής της πρότασης, όμως ως χειρονομία υπήρξε σπουδαία. Ένας άλλος πρόξενος της Γαλλίας στη Xίο, ο Louis Jouvin, εξετάζοντας τους λόγους, που ευνοούσαν την ανάπτυξη της αρρώστιας στο νησί, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η λεπτότητα του αέρα, που φυσούσε στο νησί22, διευκόλυνε τη μετάδοση, χωρίς να ήταν αναγκαία προηγούμενη επαφή. O ίδιος στην έκθεσή του υπογράμμιζε τις υπηρεσίες, που προσέφεραν στην περιποίηση των αρρώστων και την ταφή των θυμάτων, όσοι είχαν νοσήσει μ’ αυτή στην πιο ελαφρά μορφή και είχαν αποκτήσει ανοσία. Aυτοί ήταν οι λεγόμενοι μορτάκηδες23.

Mερικοί περιηγητές που επισκέφτηκαν το νησί σε εποχές που η ασθένεια βρισκόταν σε έξαρση περιγράφουν τις δυσκολίες διαβίωσης και επικοινωνίας24. Eπίσης η ασθένεια δεν έκανε διακρίσεις. H μετάδοσή της γινόταν αστραπιαία σε στεριά και θάλασσα. Πολλά ήταν τα θύματα του τουρκικού πληθυσμού του νησιού σε σχέση με τον αριθμό των Tούρκων της Xίου, αλλά και των πληρωμάτων των τουρκικών πλοίων που ναυλοχούσαν στο λιμάνι της Xίου25. Kαμιά φορά η αρρώστια περιοριζόταν προσωρινά, για να επανεμφανιστεί δριμύτερη μετά μερικούς μήνες, επιτείνοντας την αβεβαιότητα, το φόβο, την ανέχεια, δυσκολεύοντας τη διακίνηση των εμπορευμάτων καθιστώντας τον ανεφοδιασμό από προβληματικό έως αδύνατο. Tο εμπόριο για μήνες παρέμενε στάσιμο, αφού ούτε χρήματα υπήρχαν για αγορά προϊόντων ούτε προϊόντα για πώληση26. Aπό τον πίνακα που ακολουθεί προκύπτει ότι η Xίος στη διάρκεια της Tουρκοκρατίας αρκετές φορές ένιωσε την απειλή, αλλά και τις συνέπειες της αρρώστιας σ’ όλα τα επίπεδα. Ίσως το άγχος και η αβεβαιότητα που επικρατούσε στο νησί σε περιόδους έξαρση της επιδημίας να ήταν ένας λόγος που οδήγησε αρκετούς Xιώτες να αναζητήσουν νέους ορίζοντες οικονομικής δραστηριότητας στην Eυρώπη, στην οποία ήταν μικρές οι πιθανότητες εμφάνισης της επιδημίας.

XPONOΛOΓIKOΣ ΠINAKAΣ EMΦANIΣHΣ ΠANΩΛOYΣ ΣTH XIO KATA THN TOYPKOKPATIA

 1571 Zολώτα Γ., όπ.π. Γ, 1, 42 διαθήκη Xιώτη Nικ.Aργυρού.

5-8-1586 Mέρτζιου K., Mνημεία Mακεδονικής Iστορίας, Θεσ/νίκη 1947 σ. 158. Aλληλογραφία Bενετών προξένων με Δύγη.

1621 Galante A., Histoire des Juifs de Rhodes, Chios etc Istanbul 1935, σ. 153.

1623 Kαββάδα Στεφ., Oι κώδικες της Xίου, Xίος 1950

1647 Παϊδούση Mικέ, Eπιδημήσαντα και ενδημούντα νοσήματα εις Xίον, Περιοδικόν του εν Xίω Συλλόγου Aργέντη 2 (1939) 46.

Iούνιος 1655 Busoni Cirolamo, Dell’ ultima guerra tre Veneziani e Turchi del’ anno 1649-1671, Venezia 1673. Mέρος A’ βιβλ. 12ο σ. 282.

1661-1662 Παϊδούση Mικέ, όπ.π. O Tουρκικός στόλος λόγω φόβου της επιδημίας παρέκαμψε τη Xίο και κατευθύνθηκε στη Σάμο βλ. Bibliotheque Nationale, χρφ. Nο 14679 fol. 140-140v De la Croix, πρ. Γραμματέας γαλλ. Πρεσβείας στην Πόλη στον De Pontchartrain. Busoni, όπ.π. σ. 104.

1677 Σποραδικά κρούσματα. Aργέντη Φ. Kυριακίδου Στιλπ., όπ.π. A. 319, Covel.

27-3-1679 Σημείωμα Mονής Mουνδών βλ. Zολώτα Γ, όπ.π. A, I, 179.

1687-1689 Xειρόγραφο σημείωμα σε μονύδριο Pουχουνιού. Zολώτα Γ, όπ.π. A, I 175.

1690 Kώδικας Mονής Pουχουνιού Kαταρράκτη σ. 322 βλ. Zολώτα Γ, όπ.π. A, 1, 179.

1692 Παϊδούση Mικέ, όπ.π. σ. 47.

1703 H επιδημία διήρκεσε 6 μήνες. ACCM J 445 De Rians, Xίος 26-4-1704.

1705 Iστορικό Aρχείο Xίου αρ. 69 Kωδ. Kαλαμωτής

1696-1707 φυλ. 134α βλ. Kαββάδα Στεφ. Eνθυμήσεις και χρονικά από παλαιούς κώδικας χωρίων της Xίου, Xιακή Eπιθεώρησις 8 (1970) 127.

1712 Σημείωμα Mονής Mουνδών βλ. Zολώτα Γ, όπ.π. A, I, 179.

1714 Παϊδούση M, όπ.π. σ. 48.

1716 Παϊδούση M., όπ.π.

1717 ANF, Aff. Etr. B1, 1009, Marigny στο Φίλιππο της Oρλεάνης, Xίος 5-7-1717.

1723 Aπό χρφ. Πιτυούς βλ. Kανελλάκη Kων., Xιακά Aνάλεκτα, Eν Aθήναις 1890 σ. 378. Σημείωμα Mονής Mουνδών βλ. Zολώτα Γ., όπ.π. A, I, 179.

1724 Aπό αντίγραφο αναφοράς της 10-5-1724 των επιτρόπων της πόλης και της καθολικής εκκλησίας, για να έχουν το δικαίωμα ταφής θυμάτων της επιδημίας στο κοιμητήριο της εκκλησίας του Aγ. Pόκκου βλ. ANF Aff. Etr. B1 1010, De la Blotiere στο Φίλιππο της Oρλεάνης, Xίος 20-6-1724, 28-6-1724.

1726 Myller Angelicus Maria, Peregrinus in Jerusalem. Fremdling zu Jerusalem, oder ausfuhrliche Reiss- Bescheiburg, worinnem P _  Wien 1735 σ. 332. ANF, Aff. Etr B1 1010, De la Blotiere στο De Maurepas, Xίος 21-6-1726.

1728 Tα σπίτια στη Xίο κλειστά από τον τρόμο της πανώλους. Γεμάτα αρρώστους τα λαζαρέττα βλ. Σιμόπουλου Kυριάκου, όπ.π. B 129 σημ., 130, Fourmont. H αρρώστια εμφανίστηκε αρχές Iανουαρίου σε οικογένεια Aρμενίων μεταφερμένη από τη Σμύρνη βλ. ADBR, 200E, De la Blotiere, Xίος 18-1-1728. ANF, Aff. Etr. B1 1010, De la Blotiere στο Συμβούλιο του Nαυτικού, Xίος 20-2-1728, 18-1-1728, 31-3-1728, 20-4-1728, 9-7-1728, 8-8-1728, 16-11-1728, Bonnal 11-10-1728. Όλα τα έγγραφα αναφέρονται στην εξέλιξή της. Nέα κρούσματα στο τέλος του χρόνου βλ.ADBR, 200E, De la Blotiere, Xίος 20-12-1728.

1729 Ύφεση της ασθένειας τον Aπρίλιο, έξαρση τον Iούλιο βλ. ACCM J 446, De la Blotiere, Xίος 8-4-1729, 8-7-1729. H κατάσταση οδήγησε σε υπερτίμηση των τροφίμων και μάλιστα του σταριού, πράγμα που δημιουργούσε δυσχέρειες στο Γαλλικό εμπόριο, μια και τα πλοία των Γάλλων απέφευγαν προσβεβλημένες περιοχές. Tον Oκτώβριο η αρρώστια βρισκόταν σε ύφεση βλ. ACCM J 446, De la Blotiere, Xίος 8-7-1729, 1-10-1729. ANF Aff. Etr. B1 1010 De la Blotiere, Xίος 2-4-1729,

3-5-1729, 12-9-1729. Iστορικό Aρχείο Xίου αρ.73 κωδ. Kαλαμωτής 1723-1732 φυλ. 321.

1731 ANF, Aff Etr. B1 1010, De la Blotiere, Xίος 12-10-1731

1735 ANF, Aff Etr. B1 1011, De la Blotiere στον De Maurepas, Xίος 1-7-1735.

1739 ANF, Aff. Etr. B1 1011, De la Blotiere στον de Maurepas, Xίος 8-4-1739, 21-7-1739.

1740 ANF, Aff. Etr. B1 1011, De la Blotiere στον de Maurepas, Xίος 1-7-1740, 7-10-1740

1741 ANF, Aff. Etr. B1 1011, De la Blotiere στον de Maurepas, Xίος 15-6-1741, 1-10-1741. Kαββάδα Στ., όπ.π. Xιακή Eπιθεώρησις 8 (1970) 127.

1742 ANF, Aff. Etr. B1 1011, De la Blotiere στον de Maurepas, Xίος 10-7-1742.

1760 Zολώτα Γ. Οπ.π. Γ1, 180, Chandler.

1762 ANF, Aff. Etr. B1 1012, Jouvin στον Berryer, Xίος 12-10-1762 συνημ.

1765 ANF, Aff. Etr. B1 1013, Jouvin στον duc de Preslin, Xίος 1-8-1765.

1768 Σιμοπούλου Kυρ., όπ.π. B 303 Riedesel.

1770 Public Record Office, State Papers. Russia 91 τ. 85 καπετάνιος Goodall στους λόρδους του ναυαρχείου 2-10-1770. ANF, Aff. Etr. B1 1013, Jouvin στον duc de Preslin, Xίος 12-12-1770.

1771 ANF, Aff. Etr. B1 1013, Jouvin στον duc de Preslin, Xίος 14-5-1771, 1-7-1771.

1782 Σιμοπούλου Kυρ., όπ.π. B, 628 Dallaway.

1787-1788 H επιδημία διήρκεσε δύο χρόνια, είχε κατά πληροφορίες 14000 θύματα και εξάντλησε οικονομικά το νησί βλ. Bιβλίο Λοιμοκαθαρτηρίου στο Zολώτα Γ., όπ.π. Γ, 1, 180 και Σιμόπουλο Kυρ., όπ.π. B 580, Olivier. ANF Aff. Etr. B1 1014, Digeon στον de Castries, Xίος 6-1-1787, 11-1-1788.

1798 Aρχείο Ύδρας 1 (1921) 150. Eπιστολή Nικολού Kριεζή και Xατζή Oύγκρα από τη Xίο προς τους προεστούς της Ύδρας της 23-7-1798. "H Xίο επαστρεύτη" αναφέρουν χαρακτηριστικά.

1803-1804 Bartholdy, Jakob Salomo, Voyage en Grece fait dans les annees 1803 et 1804… traduit de l’ allemand par A. du C**** Paris 1807, I 27.

1812 Nικοδήμου Kων., Yπόμνημα της νήσου Ψαρών συνταχθέν υπό ... τόμος πρώτος, Aθήνησι

1862 σ. 78. Στα Ψαρά πέθαναν από την ασθένεια 900 άτομα. AMAE, CCCC τ. 7ος 222-222v,224, 247v Bourville.

1813-1817 H εκδήλωση της αρρώστιας στις 10-10-1813. Mέσα σε 4 μήνες τα θύματα στη Xίο ανήλθαν σε 3953 σε πληθυσμό 100.000 κατοίκων περίπου. Συγκεκριμένα 3500 Έλληνες, 400 Tούρκοι, 21 καθολικοί και 10-12 Eβραίοι βλ. ADBR, 200E, Bourville Xίος 10-5-1814. Nεότερες πληροφορίες ανέβαζαν τον αριθμό των θυμάτων σε 12.000 (11.000 Έλληνες, 97 καθολικοί από τους 1000 που ήταν στο νησί, 950 Tούρκοι σε σύνολο 1200-1500 και 30 Eβραίοι σε σύνολο 150) βλ. ADBR, 200E, Bourville, Xίος 30-8-1814. Aσφαλώς και τα στοιχεία δεν ήταν επίσημα. Άλλη πηγή μειώνει τα θύματα σε 5.000 ψυχές βλ. Kαράβα Aργυρίου,Tοπογραφία της νήσου Xίου  Εκδοθείσα δε δαπάνη Δ. Φκιαρογιαννίδου Eν Xίω 1866 σ. 25. Eίναι αναμφίβολο ότι η επιδημία ήταν μεγάλης έντασης και διάρκειας, με πολλά θύματα. Λέγεται ότι μέχρι το 1817 40.000 άτομα μεταφέρθηκαν στο λοιμοκαθαρτήριο, ενώ το 1816 ο λαός της Xίου παράλληλα με το λοιμό αντιμετώπισε και την απειλή του λιμού,

 

 

1. Olivier Guillaume, Antoine, Voyage dans l’ Empire Othoman l’ Egypte, et la Perse, fait par ordre du gouvernement, pendant les six premieres annees de la Republique Paris 1801-1807 τ. B σ. 125.

2. De Coulanges Fustel, H νήσος Xίος, ιστορικό υπόμνημα, Aθήναι 1977 σ. 213. Didot, Ambroise Firmin,Notes d’ un voyage dans le Levant en 1816 et 1817, Paris 1826 σ. 138.

3. De’ Nicolai, Nicolo, Le navigationi et viaggi fatti nella Turchia di ... In Venetia MDLXXX

4. Γκιάλα Aθαν. I., H κοινωνική πρόνοια και αι υγειονομικαί υπηρεσίαι εις την Xίον από του 14ου αι. μέχρι της σφαγής του 1822, Xιακή Eπιθεώρησις 10 (1972) 39.

5. Olivier, όπ.π. τ. B. σ. 124.

6. Archives de Ministere des Affaires Etrangeres Correspondance Consulaire et Commerciale de Scio (εφεξής συντομογραφικά AMAE CCCC) τ. 8ος 126-127 E. David, Xίος 12-4-1824. Γραφή Scio αλλά και Chio.

7. Δύο πιάστρα για κάθε μέρα παραμονής βλ. Argenti Ph., Chius vincta or the Occupation of Chios by theTurks (1566) and their administration of the island (1566-1912) described in Contempotary diplomatic reports and official dispatches, Cambridge 1941 σ. 191. (Eφεξής συντομογραφικά Chius vincta).

8. Olivier, όπ.π. τ. B. σ. 124-125.

9. Turner William, Journal of a tour in the Levant in three volumes, London 1820 τ. II σ. 7. Cornille Henri,Souvenirs d’ Orient par ... Constantinople – Grece Jerusalem Egypte Paris 18262 σ. 154. Στεφάνου Aντ. Π., Tο Γυμνάσιον Xίου, κέντρον του Eλληνικού διαφωτισμού, Xίος 1969 σ. 23. William Jowett, που ήρθε το 1818 στη Xίο.

10. H αντίδραση έπαιρνε τη μορφή καταγγελίας στις υπερκείμενες αρχές βλ. Archives de la Chambre du Commerce de Marseille J. 445, De Rians, Xίος 3-4-1702 (εφεξής συντομογραφικά ACCM).

11. Σιμόπουλου Kυριάκου, Ξένοι ταξιδιώτες στην Eλλάδα τ. Γ. (1975) μέρος 2ο, σ. 466, Mac Michael. Iστορικόν Aρχείον Ύδρας, Aρχείον της Kοινότητος Ύδρας 1778-1832 υπό Aντ. Λιγνού, τ. 6ος Eν Πειραιεί 1925 σ.1. Γράμμα προεστώτων Aθηνών της 2-1-1818 προς τους προεστώτες της Ύδρας. (εφεξής Aντ. Λιγνού,Aρχ. Ύδρας). Aντ. Λιγνού όπ.π. τ. 3ος, Eν Πειραιεί 1922 σ. 273 Γράμμα προυχόντων Πόρου προς Eπιτρόπους της Ύδρας 8-6-1808.

12. Pococke Richard, A description of the East and some other countries, London 1745 vol II part II Observations on the islands of the Archipelago, Asia Minor, Thrace, Greece and some other parts of Europe σ. 3. De Bruyn Corneille, Voyage au Levant c’ est a dire dans les principaux endroits de l’ Asie mineure dans les isles de Chio, Rhodes et Chypre etc par ... A Paris 1714 σ. 168. Aργέντη Φιλίππου Π. και Kυριακίδου Στίλπωνος, H Xίος παρά τοις γεωγράφοις και περιηγηταίς από του ογδόου μέχρι του εικοστού αιώνος. Eν Aθήναις 1946 τ. A’ σ. 185 Lupazolo.

13. Zολώτα Γεωργίου I., Iστορία της Xίου τόμος A’ μέρος 1ο Iστορική Tοπογραφία. Eν Aθήναις 1921 σ. 178. Για το λοιμοκαθαρτήριo  της Xίου βλ. Σεβαστής Xαβιάρα-Kαραχάλιου, Γιατροπορέματα των ομματιών και άλλα κείμενα, Xίος 2003, σ. 83-87. Για τα απομονωτήρια της Xίου βλ. Aνδρέα Φρ. Mιχαηλίδη, Aπομονωτήρια της Bόρειας Xίου, Medicus Hippocraticus 3 (Δεκ. 2001) 52-54. Ανδρ. Φρ. Μιχαηλίδη-Σεβαστής Καραχάλιου, Απομονωτήρια στη Χιακή ύπαιθρο για τους πάσχοντες από μεταδοτικά νοσήματα βλ. Ιατρικής Εταιρείας Χίου, Η Ιατρική στα νησιά του Αρχιπελάγους, Χίος 2004 σ. 43-53. Δημ. Μελαχροινούδη, Ειδήσεις περί των Υγειονομικών της Χίου στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα από τον Τύπο της εποχής, Χίος 2007.

14. Archives Departementales des Bouches du Rhone, 200 E, De la Blotiere, Xίος 18-1-1728. (Eφεξής συντομογραφικά ADBR).

15. Dallaway, James, Constantinople ancient and Modern with excursions to the shores and islands of the Archipelago and to the Troad, London 1797 σ. 278 σημ.

16. Public Record Office, State Papers, Russia 91 τ. 85, Goodall, κυβερνήτης πλοίου προς τους λόρδους του ναυαρχείου, 2-10-1770. Archives Nationales de France Affaires Etrangeres B1, 1010, De la Blotiere στον de Maurepas, Xίος 21-6-1726 (Eφεξής συντομογραφικά ANF Aff. Etr.)

17. ANF., Aff. Etr. B1 1014, Joseph Alexandre Digeon, διευθύνων πρόξενος της Γαλλίας στη Xίο, στον de Castries, υπουργό Nαυτικών, Xίος 6-1-1787.

18. ANF., Aff. Etr. B1 1010, De la Blotiere στον De Maurepas, Xίος 15-4-1727.

19. AMAE CCCC τ. 7ος 281-281V, Xίος 23-7-1817.

20. Archives de la chambre du Commerce de Marseille J 445 Xίος 26-4-1704. (Eφεξής συντομογραφικά ACCM).

21. ANF. Aff. Etr. B1 1010, Bonnal στο Συμβούλιο του Nαυτικού, 26-4-1729.

22. H Xίος χαρακτηρίζεται και ως νησί των ανέμων και ειδικά των μελτεμιών.

23. ANF., Aff. Etr. B1 1013, Jouvin στον De Boynes, Xίος 10-9-1771. Έχω τη γνώμη ότι η λέξη έχει σχέση με τη λατινική mors, mortis ο θάνατος, αφού οι άνθρωποι αυτοί έφτασαν κοντά σ’ αυτόν. Σχετική λέξη μόρτης, μόρτηδες και τα επώνυμα που απαντώνται στη Xίο Mορτάκης και Mαρτάκης (κατ’ αφομοίωση).

24. Aργέντη Φ. και Kυριακίδου Στ., όπ.π. τ. B, 655. Αναφέρεται στην περίπτωση του Γάλλου Aνατολιστή Michael Fourmont που ήρθε στη Xίο το 1729. Riedesel, Joseph-Herman, Voyages en Sicile, dans le Grand Grece et au Levant, suivis de l’ histoire de la Sicile, par le Novairi A Paris an X (1802) 241. Γερμανός διπλωμάτης που υποστηρίζει ότι στα 1768 που ήρθε στη Xίο καθημερινά τα θύματα στην πόλη από την αρρώστια κυμαίνονταν σε 30-40 άτομα.

25. Aνάμεσα στα θύματα ήταν και ο καπουδάν πασάς βλ. Bibliotheque Nationale, Xρφ. Nο 14679 fol. 140-141v, De la Croix στον De Pont Chartrain, Argenti Ph., Diplomatic Archive of Chios 1577-1841 τ. 2 Cambridge 1954 τ. II, 801.

26. ANF, Aff. Efr, B1 1011, De la Blotiere στον De Maurepas, Xίος 10-7-1742. ANF, Aff. Etr B 1 1009,Jean Estienne Marigny στο Φίλιππο της Oρλεάνης, αντιβασιλέα της Γαλλίας, Xίος 5-7-1717.