Οι μΕσω της ΧιακΗς ευποΙΙας δεσμοΙ ανΑμεσα στη ΧΙο και την ΚωνσταντινοΥπολη.

Ανδρέας Φρ. Μιχαηλίδης

Ρευματολόγος – Διδάκτωρ Ιστορίας της Ιατρικής

Οι δεσμοί ανάμεσα στη Χίο και το Βυζάντιο είναι παλιοί. Πολλά χιακά γένη έλκουν την καταγωγή τους από το Βυζάντιο. Μετά την πτώση της Βασιλεύουσας ανάμεσα στους τόπους που κατέφυγαν κάποιες βυζαντινές οικογένειες ήταν και η Χίος. Εδώ ανδρώθηκαν και πάλι, απέκτησαν το παλιό κύρος και προσέφεραν σπουδαίες υπηρεσίες στον τόπο τους και το Γένος γενικότερα.

Η χιακή ευποιία έφθασε στο απόγειό της κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και συνέχισε να μεγαλουργεί μέχρι τις μέρες μας. Ευνοϊκά στοιχεία για την ανάπτυξη του «εύ ποιείν» των χίων κατά τον 19ο αιώνα υπήρξαν τα προνόμια, τα οποία απελάμβανε το νησί λόγω της μαστίχας, η γεωπολιτική θέση του, όπως και το ανήσυχο πνεύμα του Χιώτη για συνεχή αναζήτηση νέου ζωτικού χώρου. Παράλληλα, ευνοϊκό υπήρξε το εσωτερικό κλίμα της αυτοκρατορίας μετά τις μεταρρυθμίσεις του 1839 και του 1856.

Κέντρο της εκκλησιαστικής και κοινωνικής ζωής των Χιωτών της Πόλης ήταν ο Ναός του Αγίου Ιωάννη των Χίων στο Γαλατά. Πρόκειται για ναό ο οποίος είχε αφεθεί από τα χρόνια της Άλωσης στα χέρια των Ρωμιών. Το 1699 χιώτες πραματευτάδες τον ανακαίνισαν, μετά από πυρκαγιά η οποία τον είχε καταστρέψει ολοσχερώς. Έκτοτε πολλές φορές ο ναός ανακαινίστηκε εκ βάθρων, μετά από τις συχνές πυρκαγιές που μάστιζαν την Πόλη. Η σημερινή μορφή του είναι αυτή την οποία έλαβε το 1773. Οι Χιώτες της Πόλης κόσμησαν το ναό με ακριβά ξυλόγλυπτα, κάλυψαν την εικόνα του προστάτη Άγιου (από νήσο Αντιγόνη) με ασημένια καλύμματα, τον προίκισαν με αφιερώματα, άγια λείψανα (χείρα Αγ. Διονυσίου του Αιγινίτου, Αγ. Θαλέλαιου) και σπουδαίες εικόνες. Στον περίβολο του ναού βρίσκονταν και οι 87 τάφοι επιφανών ενοριτών για να θυμίζουν τη λαμπρή Χιώτικη παρουσία στην Πόλη. (οικ. Δαμαλά, Γαλάτη, Πασπάτη, Βούρου, Πρωϊου, Ψιακή, Σκαναβή, Σεβαστόπουλου, Μαυρογορδάτου, Σκυλίτση κ.α.)

Στο ορθόδοξο νεκροταφείο στο Σισλή, το 1890 ο Παύλος Σκυλίτσης, γιος του μεγάλου ευεργέτη Ζαννή Στεφάνοβικ Σκυλίτση ανεγείρει περικαλλή ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, για να χρησιμοποιηθεί ως μαυσωλείο των γονέων του Ζαννή και Ελένης. Στον ίδιο χώρο βρίσκονται οικογενειακοί τάφοι σπουδαίων οικογενειών της χιώτικης παροικίας της Κωνσταντινούπολης, ιδιαίτερου κάλλους.

Οίκος Χρυσοβελώνη, Μιλτιάδη Νεγρεπόντη, Σεβαστόπουλου κ.α. Εκεί βρίσκεται σήμερα και ο τάφος του Ζαννή Σκυλίτση και της γυναίκας του.

Τα Νοσοκομεία Βαλουκλή θεμελιώθηκαν ως αυτόνομα Φιλανθρωπικά Ιδρύματα της Ρωμιοσύνης της Πόλης το 1837, όταν ενοποιήθηκαν τα μέχρι τότε διάσπαρτα τρία παλιά Νοσοκομεία. Στην προσπάθεια αυτή πρωτοστάτησαν οι Χιώτες της Πόλης. Από την πρώτη Επιτροπή που συστήθηκε, αλλά και καθ’ όλη τη μακρόχρονη διαδρομή τους η παρουσία τους ήταν σπουδαία. Αυτοί μερίμνησαν συνεχώς για τη στήριξη και προαγωγή των Ιδρυμάτων.

Το περίπτερο των ψυχιατρικών ασθενών ολοκληρώθηκε με τη φροντίδα και τις δαπάνες του χιώτη Μεγάλου Ευεργέτη του Γένους Ανδρέα Συγγρού. Η κύρια πτέρυγα του Νοσοκομείου έλαβε το όνομά του.

Το νέο χειρουργείο του Ιδρύματος κατασκευάστηκε με δαπάνες του Θεοδώρου Αμβροσίου Μαυροκορδάτου. Το ίδιο και η πτέρυγα Μαυροκορδάτου, καθώς και το Γηροκομείο του Ιδρύματος.

Όμως το έπος της χιακής ευποιίας στην Πόλη, όπως και αλλού, δεν γράφτηκε μόνο από τους εύπορους χιώτες της διασποράς. Μικρά και μεγάλα χωριά της Χίου συμμετείχαν σε εράνους και συνεισφορές υπέρ των Ιερών Φιλανθρωπικών Καταστημάτων της Κωνσταντινούπολης. Με συγκίνηση διαβάζουμε στα σχετικά έγγραφα τις εισφορές των πτωχών χωρικών από το χωριά Αυγώνυμα, Σιδηρούντα, Βολισσός, Βέσσα, Λιθί, Άγ. Γεώργιος Συκούσης καθώς και των μοναχών της Μονής Μουνδών και Νέας Μονής. «Υπέρ των εν Κωνσταντινουπόλει Φιλανθρωπικών Εθνικών Καταστημάτων».

Στα Νοσοκομεία του Βαλουκλή προσέφεραν τις υπηρεσίες τους δυο εμβληματικές μορφές της ιατρικής της Πόλης, ο Αλέξανδρος Πασπάτης και ο Γεώργιος Ζηλανάκης. Ο δεύτερος, υπήρξε και ευεργέτης και της ιδιαίτερης πατρίδας του της Καλλιμασιάς της Χίου.

Η χιακή ευποιία αγκάλιασε και την εκπαίδευση. Εκτός των άλλων εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων της Κωνσταντινούπολης και το Ζωγράφειο Γυμνάσιο – Λύκειο ευεργετήθηκε από τους Χιώτες. Στις αναθηματικές πλάκες του Ζωγραφείου διαβάζουμε ανάμεσα στα άλλα ονόματα των ευεργετών αυτά του Παύλου Σκυλίτση και του Ανδρέα Συγγρού, ενώ ανάμεσα στους δωρητές τους Θεόδωρο και Αλεξάνδρα Μαυρογορδάτου, Αλέξανδρο Μιχαλινό κ.α.

Η περίφημη και πολύπαθη Θεολογική Σχολή της Χάλκης είναι αποκλειστικό δημιούργημα του Παύλου Σκυλίτση. Αυτός ανέλαβε το σύνολο της δαπάνης για την κατασκευή της το 1896. Είναι χαρακτηριστική η απάντησή του προς την έκκληση του Οικουμενικού Πατριάρχη Ανθίμου του Ζ΄ στις 25 Φεβρουαρίου του 1895: … «αναδέχομαι την υλικήν δαπάνην της οικοδομής επί μόνω τω όρω ότι ουδεμία ειδική μνεία του ονόματός μου ως ιδρυτού γενήσεται».

Το νησί μας πολλαπλά ευεργετήθηκε από τους χιώτες της Πόλης.

Πρώτο το Σκυλίτσειο Νοσοκομείο της Χίου, το οποίο εγκαινιάστηκε στις 14 Σεπτεμβρίου του 1886. Τη μεγάλη δαπάνη για την ανέγερσή του ανέλαβε ο Ζαννής Στεφάνοβικ Σκυλίτσης, ενώ και άλλα μέλη της οικογενείας του συνέδραμαν στη συνέχεια με γενναίες χορηγίες το Νοσοκομείο της Χίου. Προς τιμή τους έλαβε το όνομα Σκυλίτσειο.

Αλλά και κατά το μεγάλο σεισμό του 1881 ο οποίος ερήμωσε τη Χίο, οι χιώτες της Κωνσταντινούπολης έστειλαν βοήθεια σε χρήματα και υλικό για την περίθαλψη των τραυματιών και των αστέγων. Επικεφαλής της σχετικής Επιτροπής και πάλι ο Ζαννής Σκυλίτσης. 

Οι δεσμοί ανάμεσα στο Νησί μας και την Κωνσταντινούπολη, είναι μακροχρόνιοι και ακατάλυτοι. Η χιακή ευποιία αποτελεί ένα ακόμα ισχυρό δεσμό.

Το δεσμό αυτό περιγράφει με χαρακτηριστικό τρόπο ένα απόσπασμα από ευχαριστήρια επιστολή του Νοσοκομείου Χίου προς την Εφορεία των Νοσοκομείων Βαλουκλή:

«Η Εφορεία του Νοσοκομείου Χίου, ευγνωμόνως αποδεξαμένη το δώρημα, ως μάλιστα και την προθυμίαν του κυρίου Προέδρου της Εφορείας των Νοσοκομείων Κωνσταντινουπόλεως, σπεύδει, κατά ιερόν χρέος, να εκφράσει διά ταύτης μας την ισόβιον αυτής ευγνωμοσύνην».

 

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Γεωργιάδης Γ., Ο εν Γαλατά ιερός ναός του Αγίου Ιωάννου των Χίων, Εν Κωνσταντινουπόλει 1898.

• Έκθεσις της Εφορείας του Σκυλιτσείου Νοσοκομείου, Εν Χίω 1888.

• Εκπαιδευτικά και Φιλανθρωπικά Ιδρύματα πόλεως Χίου, Απρίλιος 1927.

• Ημερολόγιον των Εθνικών Φιλανθρωπικών Καταστημάτων, Εν Κωνσταντινουπόλει 1906.

• Κάννερ Ε., Φτώχεια και Φιλανθρωπία στην Ορθόδοξη κοινότητα της Κωνσταντινούπολης 1753-1912, Αθήνα 2004.

• Κουντουράκη Δ., Η οικογένεια των δωρητών Στεφάνοβιτς Σκυλίτση. Από το 1020 μέχρι σήμερα, (Ανέκδοτη εργασία).

• Λιαδής Γ., Χίος και Χάλκη Παύλος Ζαννή Στεφάνοβικ Σκυλίτσης ο νεός κτήτωρ (1896-1996), Αθήναι 1997 (Ανάτυπο).

• Μιχαηλίδης Α., Cum Deo - Περί της ιατρικής κίνησης στη Χίο κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, Χίος 2002.

• Μπόζη Σ., Ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης. Κοινότητα Σταυροδρομίου - Πέραν, Αθήνα 2002.

• Νοσοκομεία Βαλουκλή 1753-2003. 250 Χρόνια, (Αναμνηστικό Λεύκωμα).

• Παϊδούσης Μ., Η Ιατρική στη Χίο κατά τους τελευταίους αιώνες (1600-1900), Χίος 2000.

• Πασπάτης Α., Υπόμνημα περί του Γραικικού Νοσοκομείου των Επτά Πύργων, Εν Αθήναις 1862.

• Σιδηρόπουλος Φ., Τα εθνικά φιλανθρωπικά καταστήματα στην Κωνσταντινούπολη. Νοσοκομείο Βαλουκλή, Αθήνα 1999.

• Στράντζαλης Π., Η Σχολή της Παναγίας (1833) και το Ζωγράφειο Γυμνάσιο (1893) Κωνσταντινουπόλεως. Συμβολή στην ιστορία της εκπαίδευσης του υπόδουλου Ελληνισμού, Αθήνα 2003.

• Συγγρός Α., Απομνημονεύματα, Τ. Α΄, Β΄, Γ΄, Εν Αθήναις 1908.

• Τρομπούκης Κ., Η ελληνική πατρική στην Κωνσταντινούπολη 1856-1923, Αθήνα 2000.