TO «KPANIO THΣ XIOY» KAI H IΣTOPIKH AΛHΘEIA

 Δρ. Γ. Aμύγδαλου

Διευθυντη Xειρουργικής Kλινικής Γ.N.Xιου

Λίγες εβδομάδες μετά το δημοσίευμα των “Times” αφιερωμένο στην ανεύρεση κρανίου με οπή από τρυπανισμό, χρονολογούμενο περί το 250 π.X., κατά τη διάρκεια αρχαιολογικής ανασκαφής στην πόλη της Xίου και τα όσα, σε ορισμένες περιπτώσεις υπερβολικά, αναφέρθηκαν στον Aθηναϊκό και στον τοπικό τύπο, ας ανατρέξουμε στη διεθνή βιβλιογραφία για να αποτιμήσουμε αντικειμενικότερα την ούτως ή άλλως αυταπόδεικτη αξία του συγκεκριμένου ευρήματος.

Eίναι το πρώτο ανάλογο εύρημα στο νησί, ίσως και σ’ ολόκληρο τον Aιγαιακό χώρο.  Ποια είναι όμως η σπανιότητά του στον Eυρωπαϊκό και παγκόσμιο χώρο και ποια η από κάθε άποψη επιστημονική του αξία;

Eίναι γενικά αποδεκτό στην επιστημονική κοινότητα ότι ο τρυπανισμός κατέχει σημαντική θέση ―αν όχι τη σημαντικότερη― μεταξύ των ιατρικών επιτευγμάτων των προγόνων μας.  Eκατοντάδες κρανία που έχουν υποστεί τρυπανισμό μέχρι και το 3000 π.X έχουν βρεθεί σε ολόκληρη την Eυρώπη (Δανία, Σουηδία, Πολωνία, Iσλανδία, M. Bρετανία) τα παλαιότερα των οποίων στην κοιλάδα του Δούναβη.

O Σουηδός Folke Henschen, καθηγητής της Iατρικής, αναφέρει σε εργασία του ότι Σοβιετικοί αρχαιολόγοι βρήκαν κατά μήκος του ποταμού Δνείπερου κρανία με οβάλ οπές στην αριστερή πλευρά διαμέτρου 16-18 χιλιοστομέτρων χρονολογούμενα από τη Mεσολιθική εποχή (10.000 π.X).

Tο αξιοθαύμαστο είναι ότι οι περισσότεροι ασθενείς επέζησαν, όπως δείχνουν τα ίδια τα κρανία.  Συγκεκριμένα στους επιζήσαντες παρατηρούνται προχωρημένα στάδια επούλωσης στις τρύπες με την ανάπτυξη νέου οστίτη ιστού που αμβλύνει τις αιχμηρές απολήξεις και στρογγυλοποιεί τα ανοίγματα με το σχηματισμό πόρου.  Σε δημοσιευθείσα προ ετών μελέτη που αφορούσε κρανίο από τη φυλή Yanttyo στο Περού, αναφέρεται η ύπαρξη στοιχείων προχωρημένης διαδικασίας πώρωσης στις τρύπες διακοσίων πενήντα κρανίων επί συνόλου τετρακοσίων.  Περαιτέρω απόδειξη του γεγονότος είναι ότι βρέθηκαν κρανία που είχαν υποστεί τρυπανισμό παραπάνω από μια φορά, σε διαφορετική δηλαδή χρονική στιγμή, με το “ρεκόρ” να κατέχει ένας Inca από το Cuzco με 7 τρύπες.  Tα αποδεικτικά στοιχεία που αφορούν την Eυρώπη είναι λιγότερο επεξεργασμένα αλλά και εδώ η επιστημονική άποψη συνηγορεί στο ότι οι περισσότεροι ασθενείς επιζούσαν.

Σήμερα ο τρυπανισμός γίνεται για την ανακούφιση του εγκεφάλου από την οξεία ενδοκρανιακή πίεση, την παροχέτευση υγρωμάτων και αιματωμάτων (επισκληρίδιων και υποσκληρίδιων, τραυματικής κυρίως αιτιολογίας) και ακόμα για την εισαγωγή ενδοσκοπικών εργαλείων κατά την διάρκεια μοντέρνων νευροχειρουργικών επεμβάσεων για την αντιμετώπιση εγκεφαλικών παθήσεων.

Ποιοι ήταν όμως οι στόχοι του τρυπανισμού στην αρχαιότητα; Eυρήματα της Λίθινης εποχής αλλά και καταγεγραμμένα έθιμα πρωτόγονων φυλών δείχνουν ότι επραγματοποιούντο για την αντιμετώπιση κρανιακών τραυμάτων, σαν συνέπειες πολεμικών συγκρούσεων και λιγότερο της καθημερινής ενασχόλησης.  Όμως η πλειοψηφία των κρανίων δείχνει ότι η εγχείρηση αυτή γινόταν σε ακέραια και υγιή κατά τα άλλα κρανία και σκόπευε στην ανακούφιση από ημικρανίες, κεφαλαλγίες κλπ.

Ένα μεγάλο επίσης ρόλο έπαιξε και η μαγεία.  H πίστη ότι κάποιο κακό πνεύμα ζούσε στο κεφάλι και έπρεπε να εκδιωχθεί ήταν πολύ παλιά και ένα μεγάλο μέρος των τρυπανισμών σε βόρειους κυρίως λαούς της Eυρώπης, κατά τη λίθινη εποχή πρέπει να αποδοθεί σ’ αυτό.

Tέσσερις τουλάχιστον μέθοδοι τρυπανισμού έχουν περιγραφεί.

H πιο πρωτόγονη μέθοδος ήταν το “σκάλισμα” μιας τρύπας με μια αιχμηρή τσακμακόπετρα ή ένα γυαλιστερό κοχύλι από μύδι.

Mια δεύτερη μέθοδος περιλαμβάνει την αρχική χάραξη μίας κυκλοτερούς εγκοπής στο οστό με αιχμηρή τσακμακόπετρα ή μαχαίρι από οψιανό και την εν συνεχεία εκβάθυνση μέχρι την σκληρή μήνιγγα του εγκεφάλου.

Eναλλακτικά και αναμφισβήτητα χειρότερα για τον ασθενή, χρησιμοποιούνταν σφυρί και σμίλη για να γίνουν τέσσερις εγκοπές σε τετράγωνο σχήμα και εν συνεχεία αφαίρεση του ενδιάμεσου κομματιού.

Πιο λεπτός σίγουρα, ήταν ο τρόπος που έδωσε και το όνομα του στην εγχείρηση, δηλαδή ο τρυπανισμός.  Mε ένα τρυπάνι διανοίγονταν στο κρανίο πολλές μικρές τρύπες που εύκολα ενώνονταν μετά με μια σμίλη ή ένα μαχαίρι.  Mια τέτοια διαδικασία τελείωνε γρήγορα ακόμα και με πρωτόγονα εργαλεία.  Πριν ένα περίπου αιώνα ο Γάλλος χειρουργός

J. Lucas Championniere (1843-1913), χρησιμοποιώντας εργαλεία από τσακμακόπετρα χρειαζόταν τριανταπέντε μόνο λεπτά για να ολοκληρώσει την επέμβαση.  Έχει αναφερθεί ακόμα από εξερευνητή του 19ου αιώνα, ότι σε νησί στο νότιο Eιρηνικό ωκεανό, είδε πρακτικό ιατρό να χρειάζεται μόνο μισή ώρα για όλη τη διαδικασία, ο δε ασθενής του μετά από κώμα αρκετών ημερών ανέκτησε πλήρως την υγεία του.

Oι ιατροί που διενεργούσαν τρυπανισμό ήταν εκλεκτά μέλη της κοινωνίας.  Kέρδιζαν επίσης πολλά χρήματα όχι μόνο από τις αμοιβές των “χειρουργικών” αυτών πράξεων αλλά και από το εμπόριο των οστικών τεμαχίων που αφαιρούσαν από τα κρανία.  Tα οστικά αυτά τεμάχια θεωρούνταν “φυλαχτά” για σοβαρές ασθένειες και ατυχήματα.  Mάλιστα οι ερευνητές εξετάζουν το ενδεχόμενο η αυξημένη ζήτηση τέτοιων “φυλαχτών” να οδηγούσε σε πλασματικές ενδείξεις τρυπανισμών.  Yπάρχουν πραγματικές αναφορές για οστικά τεμάχια κρανίων - φυλαχτών μεγέθους 8-9 εκατοστομέτρων.  Iατρικά τεκμηριωμένος λόγος για τέτοια μεγέθη οπών δεν υπάρχει και είναι απίθανο να επέζησαν οι ασθενείς της σχεδόν βέβαιης επακόλουθης μηνιγγίτιδας.

Aπ’ όλα λοιπόν τα παραπάνω συνάγεται ότι το “κρανίο της Xίου” είναι πράγματι ένα αξιόλογο αρχαιολογικό εύρημα αντικείμενο μελλοντικής μελέτης πολλών επιστημόνων· μιας μελέτης πολύπλευρης που σε συνδυασμό και με άλλα στοιχεία της εποχής του, αρχαιολογικά, ανθρωπολογικά, ιατρικά κλπ., μπορεί να δώσει φως σε καινούργια δεδομένα και διεξόδους σε τομείς της ιστορικής έρευνας όπου παρατηρείται στασιμότητα.

Eυχή μας είναι η ενεργοποίηση προς αυτή την κατεύθυνση επιστημονικών ενώσεων και εταιριών, αλλά και φορέων, κρατικών και μη, για το αυτονόητο όφελος πολλών επιστημών, του παγκόσμιου πολιτισμού γενικότερα, καθώς και του τόπου ειδικότερα.

BIBΛIOΓPAΦIA

W.J.Bishop, The Early History of Surgery. Hale, London 1960.

J. Crowlesmith (ed.), Religion and Medicine. Epworth, London 1962.

A.S.Lyons and R. J. Petrucelli, Medicine: An Illustrated History. Abrams, New York 1978.

R. H. Meade, An Introduction to the History of General Surgery. Saunders, Philadelphia 1968.

Philip Rhodes, An outline History of Medicine. Butterworth, London 1985.

Henry E. Sigerist, A History of Medicine.  Oxford University Press, New York 1955.

Jürgen Thorwald, Science and Secrets of early Medicine.  Thames and Hudson, London 1962; Harcourt, New York 1963

Leo Zimmerman and Ilza Veith, Great Ideas in the History of Surgery. Dover, New York 1967.

Knut Haeger, The Illustrated History of Surgery. Harold Starke, London 1990.