Περί του τραχώματος και του αντιτραχωματικού αγώνα στην προπολεμική Χίο

Ανδρέα Φρ. Μιχαηλίδη

 Ιατρού  Ρευματολόγου

 

            Μας είναι γνωστό πως το τράχωμα είναι μια λοιμώδης πάθηση του οφθαλμού, που σαν συνέπεια έχει τον σχηματισμό ουλώδους ιστού και την καταστροφή των ανατομικών του στοιχείων. Σε χρόνια εξέλιξη, εκτός της δυσμορφίας που προκαλεί, συχνά έχει σαν τελικό αποτέλεσμα την τύφλωση. Το νόσημα αυτό σήμερα θεραπεύεται με την χρήση ισχυρών αντιβιοτικών, ενώ σαν ενδημικό νόσημα έχει από πολλού εξαφανιστεί από την Ευρώπη.

            Στο παρελθόν όμως, ενδημούσε σε πολλές περιοχές της χώρας, κυρίως δε σε περιοχές που οι συνθήκες διαβίωσης ήταν δυσχερείς. Αντιλαμβανόμαστε πως τις συνθήκες αυτές διαμόρφωναν οι χωροταξικές ανάγκες κατοικίας των ανθρώπων (πυκνοκατοικημένοι χωριά, χτισμένα σε ανήλιες περιοχές), τα σχεδόν ανύπαρκτα μέτρα ατομικής και δημόσιας υγιεινής, η έλλειψη δικτύου παροχής υγειονομικής φροντίδας στον πληθυσμό κ.α. Παράλληλα οι λαϊκές προλήψεις, δοξασίες και δεισιδαιμονίες δημιουργούσαν ευνοϊκές προϋποθέσεις για την εξάπλωση τέτοιων νοσημάτων. [1]

Στην Χίο, κατά την αυγή του 20ού αιώνα, οι συνθήκες για την ανάπτυξη του τραχώματος ήταν εξαιρετικά γόνιμες. Το τουρκικό κράτος, με την υδροκέφαλη και δυσκίνητη κρατική μηχανή του, μόνο υποτυπώδεις υγειονομικές υπηρεσίες προσέφερε στους υπηκόους του. Παράλληλα οι αποδυναμωμένοι πλέον τοπικοί αυτοδιοικητικοί θεσμοί (Δημογεροντία, Γεροντοσυμβούλια κ.α.) ελάχιστα ασχολούντο με την προάσπιση της υγείας των κατοίκων. Η θέση άλλωστε του Νησιού, κόμβος θαλάσσιων οδών επικοινωνίας με την Ανατολή, ευνοούσε την μεταφορά μολυσματικού φορτίου και επομένως την συχνή εμφάνιση επιδημιών, καθώς και την εξάπλωση διαφόρων ενδημικών νοσημάτων. [2]

Με την έλευση στο Νησί των Μικρασιατών προσφύγων, οι νέες συνθήκες διαβίωσης του πληθυσμού που διαμορφώθηκαν, ευνόησαν ακόμα περισσότερο την διάδοση του τραχώματος. [3]

Για την συχνότητα εμφάνισης όμως του τραχώματος στην Χίο κατά την

περίοδο που μας ενδιαφέρει, έχουμε αρκετές πληροφορίες. Ο οφθαλμίατρος Μ. Τζηράς επί συνόλου 1767 μαθητών που εξέτασε κατά το έτος 1900, εντόπισε 385 τραχωματικούς (21,5%). Για το έτος 1905, επί 425 οφθαλμιούντων οι 104 (το 24,47 %) ήταν τραχωματικοί.. Άλλες πληροφορίες ανεβάζουν το ποσοστό των τραχωματικών στη Χίο στο 20% (Θ. Τζανίδης), άλλες μόλις στο 2,92 % (Ι. Γαβριηλίδης), ενώ στοιχεία του Στρατολογικού Συμβουλίου για το έτος 1937 δείχνουν επίπτωση του τραχώματος στους νεοσυλλέκτους σε ποσοστό 11,42 %. [4]

Με τα πρώτα όμως χρόνια της απελευθέρωσης του Νησιού, ταυτόχρονα με

την οργάνωση του κρατικού ιστού, άρχισαν να εμφανίζονται και οι πρώτες οργανωμένες υγειονομικές και προνοιακές υπηρεσίες.

Το "Σκυλίτσειο"  Νοσοκομείο της Χίου, χτισμένο το 1886, εδιοικείτο πλέον από την Εφορεία του Νοσοκομείου, με Πρόεδρο τον εκάστοτε Μητροπολίτη Χίου. [5] Την Εφορεία δε του Νοσοκομείου όριζε δια νόμου η Ανωτέρα Ενοριακή Αντιπροσωπεία, θεσμός προσομοιάζων με το Συμβούλιο της Δημογεροντίας. [6] Κατά   το έτος 1908 στο Νοσοκομείο νοσηλεύθηκαν 26 τραχωματίες, σε κοινούς θαλάμους με τους υπόλοιπους ασθενείς, γεγονός που υποχρέωσε την Εφορεία, φοβούμενη την εξάπλωση του νοσήματος, να διακόψει την δυνατότητα νοσηλείας τέτοιων ασθενών στο Ίδρυμα. [7] Η οργάνωση όμως και λειτουργία του Νοσοκομείου βελτιώθηκε συνεχώς και έτσι το 1925, εκτός των άλλων Τμημάτων, περιελάμβανε πλέον και αυτόνομο Οφθαλμολογικό Τμήμα δυναμικότητας πέντε κλινών. Ο αριθμός των εξετασθέντων ασθενών κατά το ίδιο έτος στο Τμήμα αυτό ήταν 947. [8]

            Εκτός του έργου που προσέφερε το Νοσοκομείο της Χίου, σημαντικές υπηρεσίες προσέφεραν και οι ιδιώτες οφθαλμίατροι. Προπολεμικά, ιατροί με αναγνωρισμένη από τον Ιατρικό Σύλλογο Χίου την ειδικότητα του οφθαλμιάτρου ήταν οι παρακάτω: Μαυροκορδάτος Δημοσθένης (1886-1977), Μυταράκης Γεώργιος (1875-1945), Σωτηρόπουλος Σωτήριος (1910-1949) και Σωτηρόπουλος Αλέξανδρος (1876-1956). [9] Εκ των παλαιοτέρων οφθαλμιάτρων, ο μεν Μιλτιάδης Τζηράς (1860-1931) είχε πεθάνει τυφλός το 1931, ο δε Απόστολος Ισιδωρίδης (1870-1942) ασκούσε την Παθολογία (Γεν. Ιατρική) μέχρι το 1937 οπότε και συνταξιοδοτήθηκε.

            Προπολεμικά, στην Χίο λειτούργησε ακόμη Οφθαλμολογικό Τμήμα στην ιδιωτική Πολυκλινική Γ. Φ. Ανδρεάδου, καθώς και η Οφθαλμολογική Κλινική του Δ. Μαυροκορδάτου. [10] Οι υπηρεσίες των δύο αυτών μονάδων υπήρξαν σημαντικές.

            Στην αντιμετώπιση του τραχώματος, θα πρέπει να αναφέρουμε και την συμβολή των πρακτικών θεραπευτών, που προσέφεραν χρήσιμες γενικά υπηρεσίες. Συνήθως χρησιμοποιούσαν σαν θεραπευτική μέθοδο την επίτριψη των βλεφάρων με διάφορα υλικά (γαλαζόπετρα, ζάχαρη, φυτά κ.α.), πρακτική που περιγράφηκε όπως γνωρίζουμε κατά πρώτον από τον Ιπποκράτη. Χρησιμοποιούσαν επίσης διάφορα επιθέματα με αντιφλογιστική και ήπια αντισηπτική δράση. [11] Ανάλογα μέσα χρησιμοποιούσε και ο απλός λαός σαν ρεμέντια - γητειές, σε απομακρυσμένα χωριά του Νησιού. [12]

            Οι υποδομές όμως αυτές ανεπαρκούσαν σημαντικά για την αντιμετώπιση του τραχώματος. Οι συνθήκες που προαναφέραμε, αλλά και η πληθυσμιακή έκρηξη που προκάλεσε στο νησί η Μικρασιατική εθνική τραγωδία, προσέδωσαν στο πρόβλημα σοβαρές διαστάσεις. Αρκεί να υπολογίσουμε πως μέσα σε λίγους μήνες ήλθαν στο Νησί πάνω από 50.000 πρόσφυγες, που ζούσαν σε οριακές συνθήκες. [13]

Ο Βίκτωρ Κουκουρίδης, ιατρός και σπουδαίος κοινωνικός και πολιτικός παράγων του μεσοπολέμου, σε έκθεσή του σχετικά με την υγειονομική κατάσταση των Μαστιχοχωρίων, αναφέρεται και στο τράχωμα. Τονίζει πως το νόσημα μάστιζε την ύπαιθρο, μετά βέβαια την φυματίωση. Υποδεικνύει μάλιστα ως θεραπεία του προβλήματος την δημιουργία περιοδευόντων Αντιτραχωματικών Ιατρείων. [14]

Εκτός των ατόμων που τοποθετήθηκαν απέναντι στο πρόβλημα και ζητούσαν άμεση λύση, ήταν και οι ίδιες οι Κοινότητες της υπαίθρου. Για παράδειγμα, ο Πρόεδρος της Κοινότητας Καρδαμύλων Στέφανος Κουλουμούντρας, απέστειλε αναφορά προς το Υπουργείο Υγιεινής και Πρόνοιας, με θέμα "Το τράχωμα του Βορειανατολικού τμήματος της Νήσου". Στην αναφορά αυτή εκτίθεται η δεινή κατάσταση του πληθυσμού, καθώς και οι σοβαρές κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις της νόσου. Αναφέρεται δε χαρακτηριστικά, πως τα 8/10 των στρατευσίμων νέων της περιοχής τύγχαναν συνεχών αναβολών ως τραχωματίες. Η τραγική κατάσταση περιγράφεται να πλήττει και τα γύρω χωριά Αμάδες, Βίκι, Καμπιά, Φυτά, Συκιάδα, Πυτιός κ.λ.π. Αλλά εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει στην αναφορά αυτή και η περιγραφή των μέτρων που είχαν ληφθεί για την αντιμετώπιση του τραχώματος και η αναποτελεσματικότητάς τους:.…"Το συνεργείον συνδραμούμενον από χωροφύλακας ενέσκηπτε εις τα χωρία δια να προβεί εις την δια καυτηριάσεως θεραπείαν. ….. Η μη ειδικότης του ιατρού, το ακατάλληλον των ημερών και ωρών εργασίας, η συνοδεία του χωροφύλακος, [15]  επέφερον το αντίποδα του διωκομένου αποτελέσματος. Οι χωρικοί επί τω ακούσματι ότι το συνεργείον ήτο εν όψει του χωρίου των ετρέποντο εις φυγήν και διεσκορπίζοντο εις τους αγρούς, ουδενός τραχωματικού ανευρισκομένου πλέον υπό του συνεργείου προς  θεραπείαν"….  [16]

Τον αντιτραχωματικό όμως αγώνα στήριξαν στο Νησί εκτός των ιατρών και άλλοι παράγοντες: Η Ελληνική Πολιτεία, η τοπική Εκκλησία, η Χιακή ευποιία κ.α..

Αρχικά, αμέσως μετά την απελευθέρωση του Νησιού από τους Τούρκους, ο τότε Γεν. Διοικητής Νήσων Αρχιπελάγους Γεώργιος Παπανδρέου διόρισε με δημόσια δαπάνη ειδικούς ιατρούς, οι οποίοι αφού εκπαιδεύτηκαν στο Οφθαλμιατρείο Αθηνών, ασχολήθηκαν με την δωρεάν θεραπεία των τραχωματικών. [17] Στον αγώνα αυτό προσέφερε μεγάλες υπηρεσίες ο οφθαλμίατρος Σωτήριος Σωτηρόπουλος.

Αργότερα ιδρύθηκαν Αντιτραχωματικοί Σταθμοί στα χωριά Πυργί, Καρδάμυλα και Κουρούνια. [18] Την δαπάνη για την λειτουργία μονίμων Σταθμών στα χωριά αυτά ανέλαβε το Υπουργείο Κρατικής Υγιεινής και Αντιλήψεως, περί το τέλος του 1937. Η δαπάνη αυτή περιλάμβανε τους μισθούς τριών οφθαλμιάτρων και έξη νοσοκόμων, καθώς και την διάθεση του απαιτούμενου φαρμακευτικού υλικού. [19] Η κατανομή των Σταθμών αυτών έγινε προφανώς με χωροταξικά - πληθυσμιακά κριτήρια. (Νότια, Βορειοδυτική και Βορειοανατολική Χίος). [20]

            Το Δημόσιο Οφθαλμιατρείο της Χίου λειτούργησε με νομοθετικό διάταγμα από τις 26 Ιουλίου του 1929, με αρχική δυναμικότητα 5 κλινών, με κύριο σκοπό την αντιμετώπιση του τραχώματος. Το Οφθαλμιατρείο της Χίου παρέμεινε, προπολεμικά τουλάχιστον, το μόνο δημόσιο Ίδρυμα του είδους του στην ελληνική ύπαιθρο. Κατά το έτος 1935 εξετάσθηκαν σ' αυτό 3.500 περίπου ασθενείς, με σύνολο επισκέψεων 22.000 περίπου. [21] Στην ίδρυση του Οφθαλμιατρείου πρωτοστάτησε ο οφθαλμίατρος Δημοσθένης Μαυροκορδάτος, ο οποίος και το διηύθυνε μέχρι το 1953. [22]

            Με απόφαση του Υφυπουργού Υγιεινής στις 16 Ιουνίου 1937, συστήθηκε στο Νησί Επιτροπή για την αντιμετώπιση του τραχώματος, με την συμμετοχή του Νομάρχη Χίου ως Προέδρου, του Προϊσταμένου του Υγειονομικού Κέντρου, του Διευθυντή του υποκαταστήματος της Εθνικής Τράπεζας, του Δημάρχου Χίου και του ιατρού Κωνσταντίνου Μαδιά. Αργότερα η Επιτροπή αυτή διευρύνθηκε με την συμμετοχή του Μητροπολίτη Χίου, του Προέδρου Πρωτοδικών, του Προέδρου του Ιατρικού Συλλόγου Χίου, του Δημάρχου Καρδαμύλων και του Προέδρου της Κοινότητας Καλαμωτής. [23] Το έργο βέβαια της Επιτροπής αυτής υπήρξε περισσότερο διαχειριστικού χαρακτήρα.  

            Σημαντικές όμως υπηρεσίες στον αγώνα κατά του τραχώματος, προσέφερε και ο τότε Μητροπολίτης Χίου Ιωακείμ Στρουμπής (1881-1950). Η λαμπρή αυτή προσωπικότητα της Χιακής Εκκλησίας παράλληλα με το σπουδαίο κοινωνικό έργο του, ιδιαίτερα φρόντισε και τον αγώνα κατά του τραχώματος. Άλλωστε σαν Μητροπολίτης Καρδαμύλων παλαιότερα, γνωρίζει καλά την κατάσταση του πληθυσμού στην Χιακή ύπαιθρο. Έτσι ο Ιωακείμ, από τα πρώτα χρόνια της αρχιερατείας του στην Μητρόπολη της Χίου (1933), ασχολήθηκε σοβαρά με το πρόβλημα και την θεραπεία του. Το 1937 λοιπόν με δαπάνη της υπό την προεδρεία του Επιτροπής Κοινωφελών Σκοπών, έστειλε στην Αθήνα για ειδική εκπαίδευση τρεις νοσοκόμους, με τις οποίες στελεχώθηκαν στη συνέχεια τα Αντιτραχωματικά Ιατρεία του Νησιού. Η εκπαίδευση των νοσοκόμων διήρκεσε ένα εξάμηνο και για τον σκοπό αυτό δαπανήθηκαν 30.000 δρχ. [24] Η εξασφάλιση άλλωστε της κρατικής δαπάνης για την λειτουργία των προαναφερθέντων μονίμων Αντιτραχωματικών Σταθμών, έγινε δυνατή με τις άοκνες πιέσεις του Ιωακείμ, προς τον αρμόδιο Υπουργό Κορυζή και μετά από αλλεπάλληλα ταξίδια του στην Αθήνα. 

Παράλληλα με πλούσια αρθρογραφία στον τοπικό τύπο, με επιστολές του προς τους ομογενείς του εξωτερικού, με ειδικές εγκυκλίους του προς το πληθυσμό, προσπαθεί να διαφωτίσει τον λαό και να αναζητήσει κάθε δυνατή βοήθεια για τον αγώνα. Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα μιας εγκυκλίου του προς τους ομογενείς της Ν. Υόρκης, είναι δηλωτικό των σκέψεών του: ...‘‘Αναμένομεν την συνδρομήν και ενίσχυσιν και των εν Αμερική Χίων. Δεν μας διαφεύγει ότι ζήτε εις την υπερπόντιον Χώραν βιοπαλαισταί. Αλλά συγχρόνως γνωρίζομεν ότι δεν σας απέλιπεν ουδέ η ευσέβεια, ουδέ η φιλοπατρία, ουδέ η πολυθρύλητος Χιακή φιλοτιμίa’’… (12 Οκτωβρίου 1937) [25] 

O σπουδαίος πολιτικός και λόγιος της εποχής Αλέξανδρος Παχνός περιγράφει με τρόπο περιεκτικό την δραστηριότητα της τοπικής Εκκλησίας: … "Η Εκκλησία ανεμίχθει ενεργώς και όλως επιτυχώς εις τα καθήκοντα της υγείας και της κοινωνικής προνοίας "….

            Τέλος θα πρέπει να υπογραμμίσουμε και την συμβολή των ευπόρων Χίων, κυρίως της διασποράς, στην στήριξη των ευαγών ιδρυμάτων του Νησιού, αλλά και της υγειονομικής φροντίδας του πληθυσμού. Η Λονδίνειος Επιτροπή για παράδειγμα προσέφερε σημαντικά ποσά για τους σκοπούς αυτούς. Η σύσταση άλλωστε της Επιτροπής Αντιτραχωματικού Αγώνα όπως προαναφέραμε και η μετέπειτα διεύρυνσή της, με την συμμετοχή μάλιστα ανώτερου δικαστικού, προϊδεάζει μάλλον στην διαχείριση μεγάλων ποσών.

            Δυστυχώς ο πόλεμος που ακολούθησε διέκοψε όλες αυτές τις σπουδαίες πρωτοβουλίες. Έθεσε θέματα επιβίωσης του πληθυσμού και έστρεψε τις φροντίδες όλων στην ανακούφιση βασικών αναγκών. Η όλη οργανωμένη προσπάθεια του αντιτραχωματικού αγώνα εξασθένησε και κάποια στιγμή σχεδόν εκμηδενίστηκε.

Παρόλα αυτά όμως, στα πρώτα μετακατοχικά χρόνια η προσπάθεια για τον έλεγχο του τραχώματος συνεχίστηκε και εντάθηκε. Αντιτραχωματικά Ιατρεία λειτούργησαν επιπλέον στα χωριά Βίκι, Αμάδες, Αγ. Γεώργιο, Καλαμωτή, Μεστά, Διδύμα, Καλλιμασιά και στην πόλη της Χίου (στο Υγειονομικό Κέντρο). [26] Πρωτοπόροι και πάλι οι οφθαλμίατροι του Νησιού (Ιωάννης Λατουσάκης, Χριστόφορος Μπίτσας), αλλά και το παραϊατρικό προσωπικό, κατάφεραν ώστε στα μέσα της δεκαετίας του 70 το τράχωμα ως ενδημικό νόσημα να εξαλειφθεί πλέον από τη Χίο.

Συνοπτικά θα λέγαμε πως το τράχωμα, νόσημα που μάστιζε προπολεμικά πολλές περιοχές της Ελλάδας, βρήκε πρόσφορο έδαφος και ενδήμησε για πολλά χρόνια και στη Xίο. Προπολεμικά, στον τοπικό αντιτραχωματικό αγώνα προσέφεραν πολύτιμες υπηρεσίες το Ελληνικό Κράτος, τοπικοί κοινωνικοί θεσμοί και πρόσωπα, η Εκκλησία, η Χιακή ευποιία και πρώτιστα οι ιατροί και το παραϊατρικό προσωπικό του Νησιού.

Μια τέτοια πολυσυλλεκτική προσπάθεια, που συνέβαλλε τα μέγιστα στην εκρίζωση του τραχώματος από το Νησί, χρήζει αναμφισβήτητα παραπέρα μελέτης. Ο πολύμορφος και πολυπαραγοντικός όμως χαρακτήρας της "εθνικής" αυτής προσπάθειας παραμένει, αναλογικά, εξαιρετικά επίκαιρος και σήμερα.

 


[1] Β. Κουκουρίδη, Λόγοι και άρθρα, Αθήνα 1986, σ. 181.

[2] Αθ. Γκιάλα, Η Ελληνική Ιατρική και οι Έλληνες ιατροί από της Αλώσεως μέχρι της Εθνεγερσίας, Αθήνα 1979,  σ. 104-105.

[3] Μ. Παϊδούση, Η Ιατρική στην Χίο κατά τους τελευταίους αιώνες, Χίος 2001, σ. 64.

[4] Μ. Παϊδούση, όπ.π. σ.63-64

[5] Βλ. Πεπραγμένα των Φιλανθρωπικών Ιδρυμάτων Χίου κατά το έτος 1933, Χίος 1934.

[6] Βλ. Φιλανθρωπικά Ιδρύματα πόλεως Χίου, Χίος 1935.

[7] Σκυλίτσειον Νοσοκομείον - Ιατρική κίνησις των ετών 1908, 1909, 1910 και 1911 και έκθεσις πεπραγμέων, Χίος 1912, σ. 9, 42-43

[8] Περ. Εθνομάρτυς Πλάτων ο Χίου,, Χίος 1939, σ.45.

[9] Μητρώον Ιατρών, Οδοντοϊατρών και Μαιών – έτος 1939, Αρχ. Α. Μιχαηλίδη.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

[10] Α. Μιχαηλίδη, Cum Deο, Xίος 2000, σ. 20.

[11] Σ. Χαβιάρα - Καραχάλιου, Η λαϊκή Ιατρική της Χίου, Αθήνα 1993, σ. 89-90. Επίσης της ιδίας, Τα θεραπευτικά βότανα της Χιακής γης, Περ MEDICUS HIPPOCRATICUS, τ. 1, σ. 8-15.

[12] Γραπτές πληροφορίες για την πρακτική αντιμετώπιση του τραχώματος έχουμε για τα χωριά Φυτά, Βολισσό, Πυργί, Ολύμποι, Μεστά, Λιθί, Αγ. Γεώργιο, Ποταμιά, Πισπιλούντα, Καταρράκτη κ.α. 

[13] Συνοπτική έκθεσις των πεπραγμένων της Επιτροπής Περιθάλψεως Χίου, Χίος 1922, σ. 2, 5-7.

[14] Περ. Αιγαίον, τόμ. Α΄, τεύχ. 4ο, σ. 246-250.

[15] Ας σημειωθεί πως με νομοθετική ρύθμιση του 1937, οι τραχωματίες που δεν ακολουθούσαν την τακτική θεραπεία τους, ή οι γονείς που δεν επιμελούντο της θεραπείας των παιδιών τους εδιώκοντο ποινικά (Ν. 651/37 "περί καταπολεμήσεως του τραχώματος").

[16] Περ. Εθνομάρτυς κ. λ. π., Χίος 1936, σ. 200.

[17] Μ. Παϊδούση, όπ. π., σ. 44

[18] Από πληροφορίες συνάγουμε πως οι αδελφές που εκπαιδεύτηκαν και στελέχωσαν τα τρία πρώτα Αντιτραχωματικά Ιατρεία ήταν οι: Αλεξάνδρα Κρόκου, Παρασκευή Κουκλίτσου και Θάλεια Μπέλλα. Αργότερα, οι παρακάτω αδελφές εκπαιδεύτηκαν από τους ιατρούς Μαυροκορδάτο και Σ.Σωτηρόπουλο και μετά από σχετικές εξετάσεις, αποσπάστηκαν στα υπόλοιπα Αντιτραχωματικά Ιατρεία:

Ελ. Δημητράκη, Στ. Κοκκινάκη, Ειρ. Παπαδοπούλου, Μ. Βούτση, Ι. Θλιβίτη, Ε. Αθήρου, Μ. Σιταρά,

Σ. Μανδρόχαλου, Ειρ. Πιτσάκη. 

[19] Περ. Εθνομάρτυς κ. λ. π., Χίος 1937, σ. 58. 

[20] Αναμνηστικό Λεύκωμα του Παγχιακού αλληλοβοηθητικού Συλλόγου "Ο Κοραής",

Ν. Υόρκη1937, σ. 18.

[21] Οδηγός Ιδρυμάτων Κοινωνικής Πρόνοιας, Αθήνα 1936, σ.116.

[22] Σ. Χαβιάρα-Καραχάλιου, Χιώτες Οφθαλμίατροι στο α' μισό του αιώνα μας, Περ. Χιακή Επιθεώρηση, τεύχ. 2 (1986), σελ. 92-96.

[23] Αρχείο Διεύθυνσης Υγιεινής και Δημ. Υγείας Νομού Χίου, (φακ. "Επιτροπή Αντιτραχωματικού Αγώνα").

[24] Πεπραγμένα της Επιτροπής Κοινωφελών Σκοπών εν τη Νήσω Χίω - ετών 1936-1939,

Χίος 1940, σ.13.

[25] Αναμνηστικό Λεύκωμα, όπ. π., σ. 10

[26] Αρχείο Διεύθυνσης Υγιεινής κ.λ.π., (φακ. "Στέγαση Αντιτραχωματικών Ιατρείων")