Η ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΧΙΟ

Αθηνά Κ. Ζαχαρού-Λουτράρη

Δρ. Ιστορίας και Αρχαιολογίας

 

Η Χίος λόγω της γεωγραφικής της θέσης και των κατάλληλων κλιματολογικών και άλλων συνθηκών διαβίωσης κατοικήθηκε από αρχαιοτάτων χρόνων. Σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα αρχαιολογικά ευρήματα κατά τη νεολιθική και πρώιμη εποχή του χαλκού (6η χιλιετία-2300 π.Χ.) ανέπτυξε ένα σημαντικό πολιτισμό, γεωργικό και κτηνοτροφικό, με ειδικευμένους τεχνίτες στην κεραμική και την επεξεργασία του οψιανού, επικοινωνία με πολλές περιοχές της Ελλάδας και της Μικράς Ασίας και με ιδιαίτερα αναπτυγμένες τις καλλιτεχνικές και πνευματικές ανησυχίες των κατοίκων της[1].

Σ’ αυτή τη μακρά περίοδο της προϊστορίας, καθώς ανέκαθεν οι ασθένειες μάστιζαν την ανθρωπότητα και ήταν συχνοί οι τραυματισμοί στις μάχες και στο κυνήγι, υπήρχε η πίστη ότι ανώτερες δυνάμεις στέλνουν τα κακά κι αυτές τα παίρνουν. Γι’ αυτό οι μάγοι-ιερείς και οι εμπειρικοί θεραπευτές φρόντιζαν με διάφορες τελετουργίες να εξευμενίζουν τις θεότητες για να έχουν την προστασία τους και τη βοήθεια τους για την επίτευξη των θεραπευτικών τους στόχων. Παράλληλα χρησιμοποιούσαν ένα μεγάλο αριθμό βοτάνων και έφταναν και σε θεραπευτικές «χειρουργικές» επεμβάσεις, που κινούνταν ανάμεσα στην εμπειρική και θεουργική ιατρική. Στοιχεία λατρείας στην προϊστορική Χίο πιστοποιούνται από τα ανασκαφικά ευρήματα όπως, η απεικόνιση μίας γυναικείας μορφής, πιθανόν κάποιας θεάς, σε ένα τμήμα πίθου από το ’γιο Γάλας και πολλά αγγεία με ιδιαίτερα σχήματα. Στον Εμπορειό, γύρω από το πηγάδι, που είχε πρωτεύοντα ρόλο στη ζωή του οικισμού, πρέπει να λάμβαναν χώρα τελετουργικές πράξεις, όπως δείχνουν τα πολλά σπασμένα αγγεία που βρέθηκαν εκεί. Ένα αγγείο με ιδιόρρυθμες λαβές τοποθετήθηκε στο σκελετό νεαρού ατόμου, σε επόμενη φάση από αυτή της ταφής, στο μοναδικό τάφο μέσα στον οικισμό, κάτω από το δάπεδο του σημαντικού οικήματος που επικοινωνούσε με την πηγή, γεγονός που υποδηλώνει ότι η ταφή αυτή είχε κάποια ιδιαίτερη σημασία. Τμήματα μουσικών οργάνων επιβεβαιώνουν τις τελετουργικές πράξεις, όπου η μουσική όπως και οι χορευτικές κινήσεις και τα προσωπεία στόχευαν στο να τρομοκρατήσουν τα κακά πνεύματα και να επικαλεστούν τα αγαθά.

Στη μυκηναϊκή εποχή, κατά την οποία αναπτύχτηκε ο πρώτος μεγάλος ελληνικός πολισμός, διεξήχθη ο φημισμένος τρωικός πόλεμος, που ύμνησε ο Όμηρος. Εκτός από τις φιλολογικές μαρτυρίες, οι ανασκαφές, κυρίως στον Εμπορειό, φωτίζουν την πρώιμη ιστορία της Χίου, που μετά τον Ιωνικό αποικισμό, εξελίχτηκε σταδιακά σε μία μεγάλη δύναμη χάρη στη γεωγραφική της θέση και στις δραστηριότητες των κατοίκων της. Ανέπτυξε το εξαγωγικό και διαμετακομιστικό υπερπόντιο εμπόριο, καθιέρωσε πολύ νωρίς την τυπική μορφή της ελληνικής πόλης-κράτους και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για υψηλό πνευματικό και καλλιτεχνικό επίπεδο πολιτισμού.  Στο έργο του Ομήρου υπάρχουν γεγονότα και δοξασίες τόσο της μυκηναϊκής εποχής (1600-1100 π.Χ.), στην οποία αναφέρονται τα ποιήματά του, όσο και της εποχής που ζει (8ος-7ος αι. π.Χ.). Τον μεγάλο ποιητή διεκδικεί η Χίος, και η άποψη να έζησε και να έγραψε τα ποιήματά του στο νησί στηρίζεται σε βάσιμα επιχειρήματα[2]. Κατά συνέπεια τα στοιχεία της ιατρικής (φυσιολογίας, ανατομικής, τραυματολογίας), που περιέχονται στα ποιήματά του απηχούν στοιχεία του χιακού πολιτισμού και κατ’ αναλογία ήταν γνωστά και αποδεκτά στον τόπο κατοικίας του, τη Χίο.

Ήδη από το πρώτο επεισόδιο της Ιλιάδας συναντάμε αναφορά σε συγκεκριμένη ασθένεια, στο λοιμό που έριξε ο Απόλλων στους Αχαιούς. Γιος του Απόλλωνος ήταν ο Ασκληπιός, ο θεός ιατρός των Αχαιών, ο οποίος έμαθε από τον Κένταυρο Χείρωνα τις πρώτες αρχές της ιαματικής τέχνης και τη θεραπευτική χρήση των βοτάνων, πράγματα που με τη σειρά του δίδαξε στους γιους του Μαχάονα και Ποδαλείριο, τους ήρωες του Ομήρου, που διέπρεψαν ως στρατηγοί-ιατροί στο ελληνικό στρατόπεδο. Αυτοί είχαν τη βαθιά εκτίμηση και αναγνώριση όλων των Ελλήνων της εποχής τους και είναι οι ιδρυτές των Ασκληπιαδών, που από γενεά σε γενεά κληρονομούσαν τα μυστικά της ιατρικής τέχνης και πρόσφεραν τις ιατρικές τους υπηρεσίες. Στη μεγάλη αυτή οικογένεια εντάχτηκαν οι τοπικοί θεραπευτές ήρωες ή θεοί και ταυτίστηκαν με τον Ασκληπιό ή θεωρήθηκαν γιοι και εγγονοί του. Προστάτης της ιατρικής ήταν ο Απόλλων και οι θεραπείες ήταν συνδεδεμένες με τη λατρεία του. Στη Χίο ο Απόλλων τιμάται εξαιρετικά σε ολόκληρο το νησί και ιδιαίτερα στα νότια βρέθηκαν δύο λαμπρά ιερά, στον Εμπορειό και τα Φανά, και ανάμεσα στα ευρήματα συμπεριλαμβάνονται και χάλκινες λαβίδες για καλλωπισμό ή ιατρική χρήση[3].

Στα ομηρικά ποιήματα περιέχονται πλήθος ιατρικών και φαρμακευτικών στοιχείων. Στην Ιλιάδα γίνονται αναφορές για πάνω από 150 κακώσεις από βέλη, δόρατα και σπαθιά, με εντυπωσιακή ακρίβεια για τα καίρια σημεία, γεγονός που δείχνει γνώσεις ανατομίας του ανθρώπινου σώματος. Ο Όμηρος περιγράφει το κάθε χτύπημα και προλέγει τις επιπτώσεις του (λ.χ. θεραπεία τραύματος από βέλος στο Δ, 213-219, περιγραφή συμπτωμάτων από τον τραυματισμό πολεμιστή με δόρυ στο Δ, 501-504, με ακόντιο στο Ε, 390-394, με ξίφος στο Υ, 469-472). Μικρότερη αναφορά γίνεται ως προς την ίαση του τραύματος και στην ανακούφιση του πληγωμένου με ευεργετικά βότανα (Δ, 190-191), η γνώση των οποίων ήταν το κυριότερο προσόν για την άσκηση της ιατρικής. Σε πολλές μελέτες έχουν επισημανθεί τα ομηρικά χωρία που αναφέρονται σε ιατρικές πράξεις και στη χρήση φαρμάκων[4]. Ιδιαίτερα για τα φάρμακα δεν γίνεται λόγος μόνο για όσα χρησιμοποιούνταν για την ίαση των τραυμάτων, που η δράση τους είναι εντυπωσιακή, αλλά και για άλλους σκοπούς, όπως το «νηπενθές», που δίνει η Ελένη (δ, 221) για να απαλύνει τη θλίψη και το «μ~ωλυ» που δίνει ο Ερμής (κ, 305) στον Οδυσσέα για να αντιμετωπίσει τα μάγια της Κίρκης, περιπτώσεις που έχουν απασχολήσει ιδιαίτερα τους μελετητές[5]. Και παράλληλα με τις ιατροχειρουργικές μεθόδους και τις φαρμακευτικές αγωγές εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται οι πατροπαράδοτες εμπειρικές πράξεις της θεουργικής ιατρικής (λ.χ. οι επωδές -γητέματα, ξόρκια- για το σταμάτημα της αιμορραγίας στον τραυματισμό του Οδυσσέα από τον αγριόχοιρο, τ, 456).

 Στη συνέχεια, κατά την εποχή της ακμής της, η Χίος αναδείχτηκε ως το πλουσιότερο νησί του Αιγαίου και οι φιλολογικές και αρχαιολογικές μαρτυρίες κάνουν λόγο για ένα υψηλό επίπεδο πολιτισμού, για λαμπρά οικοδομήματα και για σπουδαίους Χιώτες, που διέπρεψαν σε όλους τους τομείς των γραμμάτων και των τεχνών. Ως προς την ιατρική, από τα κλασικά χρόνια, η λατρεία του Ασκληπιού προετοίμασε την επιστημονική ιατρική και προσωποποιήσεις αφηρημένων εννοιών σχετικές με το λειτούργημά του εντάχτηκαν ως μέλη της οικογένειάς του. Οι απόγονοί του, οι Ασκληπιάδες άσκησαν την τέχνη της ιατρικής στα πολυάριθμα ιερά, τα Ασκληπιεία, που υπήρχαν σχεδόν σε κάθε ελληνική πόλη[6]. Για την ιατρική στη Χίο, αν και οι πληροφορίες είναι πενιχρές, έχουμε σημαντικά στοιχεία.

Η παλαιότερη πολύτιμη πληροφορία για τη λειτουργία ιατρείου στην πόλη της Χίου συναντάται τον 5ο αιώνα π.Χ. στις περιγραφές των επιχειρήσεων του πελοποννησιακού πολέμου που διεξήχθησαν στο νησί. Το 406 π.Χ., όπως γράφει ο Ξενοφών ([Ελληνικά, 2, 1-5), οι Λακεδαιμόνιοι στρατιώτες που ήταν στη Χίο, επειδή το χειμώνα δεν είχαν εφόδια, σχεδίαζαν να λεηλατήσουν την πόλη, με συνθηματικό γνώρισμα να κρατούν ένα καλάμι. Όταν το πληροφορήθηκε ο αρχηγός τους Ετεόνικος, επειδή δεν ήθελε να επιτρέψει τη λεηλασία, αλλά ούτε μπορούσε φανερά να τους εμποδίσει, πήγε στην πόλη, όπου συνάντησε έναν πάσχοντα από νόσο των οφθαλμών με ένα καλάμι στο χέρι  για να τον βοηθάει στο περπάτημα, που μόλις έβγαινε από ιατρείο και τον σκότωσε, («™ntucèn tini Ñfqalmiînti ¢nqrèpJ ¢piÒnti ™x „atre…ou, k£lamon œconti, ¢pškteine») διαδίδοντας ότι ο φόνος έγινε γιατί κρατούσε καλάμι. Οι συνωμότες καλαμοφόροι φοβήθηκαν και η πόλη γλύτωσε από τη λεηλασία. Το περιστατικό καταγράφηκε στη χιακή ιστορία ως το τέχνασμα του Ετεόνικου για τη σωτηρία της πόλης, παράλληλα όμως γίνεται γνωστό ότι στη Χίο πριν 2.500 χρόνια  ένα ιατρείο αντιμετώπιζε παθήσεις των οφθαλμών.

Ο αρχαιότερες Χίος γιατρός, που αναφέρεται στις πηγές, είναι ο Αντιγένης, που έζησε περί τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. Είναι γνωστός από επιστολή προς το Σοφοκλή που αποδίδεται στον Ευριπίδη, στην οποία τον χαρακτηρίζει «]ανδρ~ων βέλτιστον». Ο Αντιγένης ασκούσε το ιατρικό επάγγελμα στη Χίο, αλλά επρόκειτο να αναχωρήσει για τη Ρόδο[7].

Σε νεότερες ιατρικές μελέτες αναγράφεται ως Χίος ο Ερασίστρατος (τέλη 4ου-μέσα 3ου αιώνα π.Χ.), ένας από τους διασημότερους γιατρούς και ανατόμους στην αρχαία Ελλάδα, ο οποίος διέπρεψε ως γιατρός στην Αντιόχεια και την Αλεξάνδρεια και ίδρυσε στη Σμύρνη ιατρική σχολή που έφερε το όνομά του. Περιέγραψε με ακρίβεια τον εγκέφαλο και τον καθόρισε ως το κέντρο του νευρικού συστήματος, διέκρινε τα κινητικά από τα αισθητικά νεύρα, μελέτησε την καρδιά και την κυκλοφορία του αίματος. Για την καταγωγή και την ακριβή χρονολόγηση της ζωής του δεν υπάρχει ομοφωνία των μελετητών. Επικρατέστερη άποψη ήταν ότι γεννήθηκε στην Κέα, αναφέρεται όμως ως πατρίδα του και η Χίος, η Σάμος και η Μικρά Ασία[8]. Ως Χιώτη τον αναφέρει ο Στ. Μπαλογιάννης, ο οποίος τον θεωρεί ως τον πατέρα της Νευροφυσιολογίας και της Ψυχοσωματικής ιατρικής[9]. Επίσης ο Δ. Καραμπελόπουλος, δημοσιεύει έναν κώδικα της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος με τον τίτλο «Σύντομος Ιστορία της Ιατρικής ...», στον οποίο αναφέρονται οι αρχαίοι ιατροί και τα σχολεία της ιατρικής και ο Ερασίστρατος αναγράφεται ως Χίος[10].

Πέρα όμως από αυτό, αξίζει να σημειωθεί η αναφορά στην αντιμετώπιση της ασθένειας μιας Χιώτισσας από τον Ερασίστρατο, που περιλαμβάνεται στο Περ`ι φλεβοτομίας πρ`ος ]Ερασιστρατείους το`υς ]εν Ρώμ?η του Γαληνού (11, 187-205). Ο Γαληνός αναφέρεται στην σημασία της φλεβοτομίας ως θεραπευτικής μεθόδου και μνημονεύει «toÝj gegrammšnouj ¢¸·èstouj ™n to‹j tîn diairšsewn bibl…oij 'Erasistr£tJ», στους οποίους η χρήση φλεβοτομίας θα ήταν σωτήρια. Διά μακρών (κεφ. 193-206), «kaq£per aÙtÕj Ð 'Eras…stratoj œgrayen», περιγράφεται η αντιμετώπιση της ασθένειας μιας Χιώτισσας κοπέλας tÁj ™k tÁj C…ou paid…skhj»), η οποία υπέφερε από διακοπή της έμμηνης ρύσης («tîn katamhn…wn ™peschmšnwn») και παρά τις θεραπείες στις οποίες την υπέβαλε ο Ερασίστρατος, επειδή «oÙ kšcrhtai tÍ flebotom…v», τελικά η «™k tÁj C…ou paid…skh met¦ duspno…aj ¢pšqane».

Με τη φαρμακολογία ασχολήθηκε ο Εύδημος ο Χίος, αρχές 4ου αι. π.Χ., τον οποίο αναφέρει ο Θεόφραστος (Περ`ι φυτ~ων [ιστορίαι, 9, 17, 2-3) ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανθρώπου εθισμένου στη λήψη δηλητηριωδών φυτών. Τόσο πολύ είχε εθιστεί ώστε κατόρθωσε μέσα σε μία μέρα να λάβει 22 δόσεις ελλεβόρου (είδος φαρμακευτικού βοτάνου), χωρίς να διακινδυνεύσει, επειδή έλαβε ισχυρή δόση αντιδότου. Ο Θεόφραστος τον ξεχωρίζει από τον ομότεχνο και ομόλογο του που ζούσε και αυτός στην Αθήνα τον ίδιο καιρό και ενώ «η]υδοκίμει σφόδρα κατ`α τ`ην τέχνην», δεν κατάφερε να φτάσει το Χιώτη φαρμακοπώλη[11]. Εύδημος γιατρός (χωρίς το όνομα της πόλης του) αναφέρεται πολλές φορές από το Γαληνό και μάλιστα στο Περ`ι ]αντιδότων (14, 185) καταγράφεται μία συνταγή «tîn par' EÙd»mou ™mmštrwj ¢nagegrammšnh», όπου όλα τα συστατικά αναμειγνύονταν με χιώτικο κρασί («π£nta d' Ðmoà C…J nšktari sugker£saj») και χρησιμοποιείτο ως αντίδοτο για τα δηλητηριώδη δήγματα των ερπετών («θηριακή»).

Φάρμακα βεβαίως ανέκαθεν χρησιμοποιούσαν οι Χιώτες –ήδη έγινε λόγος για τις μαρτυρίες των ομηρικών ποιημάτων– και τα αρχαία κείμενα βρίθουν από αναφορές στη χρήση χιακών προϊόντων για θεραπευτικούς σκοπούς[12], αφού η χιακή γη ήταν πλούσια σε εκλεκτά θεραπευτικά βότανα και άλλα ιαματικά προϊόντα. Στο θέμα αυτό ο Αδ. Κοραής, ο Γ. Ζολώτας και νεότεροι Χιώτες μελετητές (όπως η Δρ. Σ. Χαβιάρα-Καραχάλιου) έχουν καταγράψει τις κυριότερες μαρτυρίες[13], η συστηματική όμως εξέταση όλων των αρχαίων χωρίων, η οποία απαιτεί ιδιαίτερη μελέτη, θα φωτίσει περισσότερο αυτόν τον τομέα του χιακού πολιτισμού. Επειδή η γνώση των φαρμάκων ήταν απαραίτητη για την αντιμετώπιση των ασθενειών, για την πληρέστερη εικόνα της άσκησης της ιατρικής στην αρχαία Χίο κρίνεται εδώ απαραίτητη η επισήμανση βασικών χιακών προϊόντων με ευρεία θεραπευτική χρήση, εκτός από τα βότανα, τα οποία από γενιά σε γενιά έφτασαν ως τις μέρες μας, είναι γνωστά σε όλα τα μέρη της Ελλάδας και έχουν καταγραφεί σε πολλές μελέτες.

Από την αρχαιότητα ήταν γνωστή η θεραπευτική χρήση της μαστίχας. Ο Ιπποκράτης (5ος αι. π.Χ.) την αναφέρει ως «σχίνο» σε θεραπεία γυναικολογικών και άλλων προβλημάτων[14]. Με τη λέξη «μαστίχα» από τον Θεόφραστο (4ος-3ος αι. π.Χ.) μέχρι τους γιατρούς της ύστερης αρχαιότητας οι αναφορές στις θεραπευτικές ιδιότητες της είναι εκατοντάδες. Μόνο στα έργα του μεγάλου γιατρού Γαληνού (2ος αι. μ.Χ.) υπάρχουν 93 αναφορές στη μαστίχα και ιδιαίτερα για τη χρήση της στην παρασκευή φαρμάκων (εννέα στο έργο του Περ`ι συνθέσεως φαρμάκων τ~ων κατ`α γένη, 51 στο Περ`ι συνθέσεως φαρμάκων τ~ων κατ`α τόπους, 13 αναφορές στο Περ`ι θεραπευτικ~ης μεθόδου). Στο κεφάλαιο που αφιερώνει στο Περ`ι κράσεως κα`ι δυνάμεως τ~ων [απλ~ων φαρμάκων (12, 68) προσδιορίζει τις βασικές θεραπευτικές της ιδιότητες: «[st. Perˆ mast…chj.] Mast…ch ¹ mn leuk¾ kaˆ C…a sun»qwj Ñnomazomšnh sÚnqetÒj pèj ™stin ™x ™nant…wn dun£mewn stuptikÁj kaˆ malaktikÁj. diÕ kaˆ stom£cou kaˆ koil…aj kaˆ ™ntšrwn kaˆ ¼patoj flegmona‹j ¡rmÒttei kat¦ t¾n deutšran ¢pÒstasin qerma…nousa kaˆ xhra…nousa». Ο Διοσκουρίδης (1ος αι. μ.Χ.) ο πατέρας της φαρμακολογίας, ο οποίος εξαίρει τις θεραπευτικές της ιδιότητες, έχει εφτά αναφορές στο Περ`ι \υλης ]ιατρικ~ης και δώδεκα στο Περ`ι [απλ~ων φαρμάκων.

Στις αρχαίες αυτές πηγές μαρτυρείται ότι η μαστίχα ήταν δραστικό συστατικό σε φαρμακευτικές συνταγές και ιατροσόφια, σε διάφορα σκευάσματα, αλοιφές, έμπλαστρα, καταπότια, κόνεις και ότι χρησιμοποιείτο ως ήπιο θερμαντικό, στυπτικό και μαλακτικό μέσο, στην ομαλή λειτουργία του γαστρικού και εντερικού συστήματος για ανακούφιση από οξείς πόνους και δυσπεψίες, για παθήσεις της μήτρας, για το χρόνιο βήχα, για τον καθαρισμό των δοντιών, τη φρεσκάδα της αναπνοής και τις αιμορραγίες των ούλων, ως αντίδοτο σε σκευάσματα για τη φαλάκρα, την ψώρα, τα δήγματα ερπετών, για επουλωτικά έμπλαστρα τραυμάτων και ως αναπλαστικός παράγοντας της φθοράς της επιδερμίδας και γενικότερα στην κοσμετολογία για τον καθαρισμό και τη λάμψη προσώπου και σώματος.

Σε έμπλαστρα και μαλακτικά επιθέματα χρησιμοποιείτο και η Χία ρητίνη, από τα πεύκα της Χίου (πιτυΐνη) ή από την τέρμινθο, την τσικουδιά (τερμινθίνη) και κατά το Γαληνό (Περ`ι ]αντιδότων, 14, 78) δεν ήταν όλων των περιοχών το προϊόν άριστο, όπως της Χίου («oÙ g¦r d¾ p©s£ gš ™stin ¢r…sth, kaq£per ¹ ™k C…ou»[15].

Ένα άλλο σημαντικό προϊόν του νησιού, που υμνήθηκε από τους αρχαίους για την εξαιρετική του ποιότητα και αποτελούσε ως το κύριο εξαγωγικό προϊόν πηγή πλούτου, ήταν ο Χ~ιος ο@ινος, του οποίου η χρήση και στην ιατρική ήταν ιδιαίτερα σημαντική[16].

Όπως αναφέρει ο ιατρός Μνησίθεος στους Δειπνοσοφιστές του Αθήναιου, ο Χίος οίνος είχε πολλές θεραπευτικές ιδιότητες, ήταν χωνευτικός, διουρητικός, θρεπτικός και έκανε καλό στο αίμα. Ο Γαληνός χρησιμοποιούσε το χιώτικο κρασί (ιδιαίτερα τον κιρρόν = ξανθόν, ποικιλία του Αριουσίου) σε πολλές φαρμακευτικές συνθέσεις σε διάφορες μορφές, για ασθένειες του στομάχου, ως δυναμωτικό φάρμακο, σε κολλύρια για ασθένειες ματιών, σε έμπλαστρα και σε αντίδοτα. Και ο Διοσκουρίδης (Περ`ι \υλης ]ιατρικ~ης, 5, 6, 8) καταγράφει ότι  εκτός από τις γευστικές και τις θεραπευτικές του ιδιότητες ο αριούσιος ήταν «·eÚmatoj staltikÒj, cr»simoj e„j t¦ Ñfqalmik£».

Με την παρατήρηση του Κοραή ότι «τ`α κατασκευαζόμενα μ`ε Χ~ιον ο@ινον σύνθετα ]ιατρικ`α φάρμακα τ~ων ]οφθαλμ~ων ]ωνόμαζαν ο[ι ]ιατροί  Χιακ`α κολλύρια, {ισως {όχι μόνον δι`α τ`ον ο@ινον, ]αλλ`α διότι {εμβαινεν ε]ις τ`ην σύνθεσιν κα`ι [η Χία γ~η» επισημαίνεται ένα ακόμα σπουδαίο προϊόν του νησιού, η Χία γ~η. Εκτός από σμηκτρίς για την καθαριότητα, αναμεμειγμένη με άρωμα ρόδου ή σκίνου και σημαντρίς για τη σφράγιση, μεγάλη χρήση της γινόταν στη φαρμακευτική, ως «κάλλιστον φάρμακον», όπως αναφέρουν ο Διοσκουρίδης, ο Γαληνός και ο Βιτρούβιος. Μαζί με άλλες ουσίες ήταν κολλύριο ή αλοιφή για επούλωση πληγών ή ανακουφιστικό έμπλαστρο και ακόμα καλλυντικό, γιατί «τεταν`ον (χωρίς ρυτίδες) δ`ε κα`ι στίλβον, {ετι δ`ε ε{υχρουν τ`ο πρόσωπον κα`ι \ολον τ`ο σ~ωμα ]αποτελε~ι» (Διοσκουρίδου, Περ`ι \υλης ]ιατρικ~ης, 5, 155,1 )[17].

Τέλος ένα ακόμα φαρμακευτικό χιακό προϊόν ήταν οι ]αμαμηλίδες, πιθανόν άγρια μήλα μικρά ή απίδια, που ήταν φάρμακο κατάλληλο για γυναίκες που τους κοβόταν τα γάλα, όπως αναφέρει ο Ιπποκράτης στο Περί Γυναικείων (1, 44) (Ο Κοραής εξετάζει διά μακρόν ποίου δέντρου καρπός είναι και ο Ζολώτας προτείνει την δυνατότητα ταύτισης με τα μηλάπιδα της Χίου, είδος απιδιών με μεγάλη ομοιότητα στο χυμό και στο σχήμα με τα μήλα)[18].

Περνώντας σε μία άλλη παράμετρο του θέματος, γίνεται αναφορά σε μία χιακή προσωπικότητα που έζησε στη Χίο στα τέλη 5ου αρχές 4ου αιώνα π.Χ. στο λυρικό ποιητή και ρήτορα Λυκύμνιο[19], γιατί εκτός των πολλών άλλων έργων του συνέθεσε και Ύμνο «Ε]ις τ`ην [ Υγίειαν», που αρχίζει με τις χαρακτηριστικές προσφωνήσεις στη γελαστή με τα λαμπρά μάτια μητέρα των ύψιστων θρόνων:

«Λιπαρόμματε μ~ατερ [υψίστων θρόνων

σεμν~ων ] Απόλλωνος βασίλεια ποθεινά,

πραΰγελως [ Υγίεια»,

και καταλήγει με τη στοχαστική για την αξία της υγείας διαπίστωση:

«Τίς γ`αρ πλούτου χάρις, ]}η τεκέων

}}η τ`ας ]ισοδαίμονος ]ανθρώπου βασιληίδος ]αρχάς;

Σέθεν δ`ε χωρ`ις ο}υ τις ε]υδαίμων }εφυ»,

που μεταφράζει έμμετρα ο Αδ. Κοραής:

«Τί χρήζουν τ`α πολλ`α κτήματα κα`ι τ`α τέκνα;

Τί κα`ι α]υτ`η [η μ`ε  θεο`υς {ιση παμβασιλεία;

Δ`εν ε]υδαιμόνησε κανε`ις χωρ`ις ]εσέ, ΥΓΕΙΑ».

Η Υγιεία, κόρη του Ασκληπιού, προσωποποίηση ευεξίας σώματος πνεύματος και ψυχής των ανθρώπων, τιμόταν μόνη της ή με τον πατέρα της σε όλο τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Σ’ αυτή, στον πατέρα της Ασκληπιό και τον πατέρα του Απόλλωνα, ορκίζονται οι γιατροί στον όρκο του Ιπποκράτη: «[Ομνύω ]Απόλλωνα ]ιητρ`ον κα`ι ]Ασκληπι`ον κα`ι [Υγιείαν».

Η λατρεία της Υγείας στη Χίο και το ιερό της πιστοποιείται από μία επιγραφή σε βάθρο, του 2ου αιώνα π.Χ., η οποία αναγράφει ότι ο Νουμήνιος, ο υιός του Απολλωνίου πρόσφερε ανάθημα στη θεά Υγεία (ΝΟΥΜΗΝΙΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΥ ΥΓΙΕΙΑι) προφανώς ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τη θεραπεία του. Ο Αντ. Στεφάνου, ο οποίος εντόπισε και δημοσίευσε την επιγραφή, σχολιάζει ότι δε γνωρίζουμε το είδος του αναθήματος, μόνο το ενεπίγραφο βάθρο είναι εντοιχισμένο στην ανατολική πλευρά του τείχους του Φρουρίου στον εσωτερικό του τοίχο μέσα στην αυλή της οικίας Κ. Γιοβανάκη[20]. Αναφέρεται επίσης σε μικρή κεφαλή από πηλό, που βρέθηκε στη Χίο και έχει όλα τα χαρακτηριστικά της μορφής, όπως τη φανταζόταν και την έπλασαν οι μεγάλοι γλύπτες (αρ. 1485). Στον κατάλογο του Αρχαιολογικού Μουσείου παραπέμπει και σε δεύτερη μικρή κεφαλή ειδωλίου, «πιθανώς Υγείας» (αρ. 1480)[21].

Και φυσικά η αποδεδειγμένη λατρεία της Υγείας προϋποθέτει και τη λατρεία του Ασκληπιού στη Χίο, για την οποία υπάρχουν επίσης τεκμήρια. Δεν έχει εντοπιστεί η θέση του Ασκληπιείου της Χίου, που όπως των άλλων πόλεων ήταν ναός, όπου τιμόταν ο Ασκληπιός, και συγχρόνως τόπος που κατέφευγαν οι πάσχοντες για να θεραπευτούν ή τουλάχιστον να ανακουφιστούν, και θα ήταν κτισμένο σε σημείο φυσικής ομορφιάς και ενεργειακής φόρτισης, κοντά σε φυσικά νερά και μακριά από κατοικημένες περιοχές. Θα είχε το ’βατο, όπου γινόταν κατά την εγκοίμηση η θαυματουργική "]επιφάνεια" του θεού και θα υπήρχαν και οικοδομήματα για ιατρική θεραπεία, ανάλογα με τα σημερινά θεραπευτήρια[22], και πιθανόν στάδιο και θέατρο, για τη διεξαγωγή αγώνων προς τιμήν του θεού, ψυχαγωγία και ανακούφιση των πασχόντων.

Εκτός από τους Ασκληπιάδες, τους ιατρούς-απογόνους του Ασκληπιού, υπήρχαν και οι Ασκληπιαστές, θρησκευτικοί σύλλογοι από λάτρεις του Ασκληπιού. Την ύπαρξη των Ασκληπιαστών στη Χίο, πιστοποιεί μία επιγραφή, δημοσιευμένη από το 1888, η οποία βρέθηκε στην περιοχή Αγίας ’ννας Καπέλλας και χρονολογείται στον 3ο αι. π.Χ. Αναγράφει: ΟΡΟΣ ΑΣΚΛΗΠΙΑΣΤΩΝ, ορίζει δηλαδή τα όρια του χώρου του ιερού και των οικημάτων, που ανήκαν στο θρησκευτικό σύλλογο που επιμελούνταν τη λατρεία του Θεού και θα περιλάμβανε το ιερό και τα κατάλληλα οικήματα για τους ασθενείς, που προσέτρεχαν στο ναό-θεραπευτήριο για να τύχουν θεραπείας[23].

Αλλά και η ύπαρξη του Ασκληπιείου της Χίου μαρτυρείται από μία επιγραφή αυτοκρατορικών χρόνων, η οποία αναφέρεται στη χρηματική δωρεά κάποιου αγωνοθέτη προς τη Χίο για το Ασκληπιείο του νησιού (αρ. 1003. Η αναφορά στο Ασκληπιείο στους στίχους 14-15: «τό τε φράγμα τ`ο ]εν τ~?ω ]] Ασκληπιεί?ω»)[24].

Τη λειτουργία του Ασκληπιείου της Χίου αναφέρει και ο Αίλιος Αριστείδης (Β΄ [Ιερ`ος Λόγος), επιφανής ρήτορας και σοφιστής (117-187 μ.Χ.), ο οποίος έπασχε από ψυχοσωματική νόσο επί 17 χρόνια και όταν οι γιατροί δε μπόρεσαν να τον γιατρέψουν, ζήτησε τη βοήθεια του Ασκληπιού. Ο θεός τον θεράπευσε, αφού τον κράτησε στο Ασκληπιείο της Περγάμου πολύ καιρό και κατόπιν του υπέδειξε να πάει στο Ασκληπιείο της Χίου για να καθαριστεί στο ναό του («]επεμψέ με ε]ις Χίον φήσας πέμπειν καθάρσεως \ενεκα»). (Από την Πέργαμο πήγε στη Σμύρνη και στις Κλαζομενές, απ’ όπου με πλοίο διεκπεραιώθηκε στη Φώκαια και ενώ ήταν έτοιμος να συνεχίσει ο Ασκληπιός τον προειδοποίησε ότι έπρεπε να ματαιώσει το ταξίδι. Επέστρεψε στη Σμύρνη, αφού όμως ναυάγησε εικονικά στο λιμάνι της Φώκαιας για να φανεί ότι εκπληρώθηκε η προφητεία του θεού.)[25]

Το πόσο δημοφιλής ήταν ο θεός Ασκληπιός στη Χίο δείχνουν είκοσι εφτά θεοφόρα ονόματα, που καταγράφει στη Χιακή Προσωπογραφία ο Θ. Σαρικάκης. Εντοπίστηκαν κατά καιρούς είκοσι αρχαίοι Χιώτες, που έφεραν το όνομα ]Ασκληπιάδης, ένας ]Ασκληπίδης, ένας ]Ασκληπιόδωρος, ένας ]Ασκλήπων, μία ]Ασκληπι`ας και δύο με το όνομα ]Ασκληπιοδώρα[26].

Σημαντικότατα όμως στοιχεία έδωσαν νεότερες ανασκαφικές έρευνες, που δείχνουν ότι η Χίος έχει πολλά ακόμα να αποκαλύψει για το ένδοξο παρελθόν της.

Σε ένα κιβωτιόσχημο τάφο που ανασκάφτηκε στην περιοχή Ατσικής, ο οποίος χρονολογείται στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ., στο κρανίο του νεκρού, στο αριστερό βρεγματικό οστούν, υπήρχε μία οπή διαμέτρου 1,62, που αποτελεί απόδειξη δύσκολης ιατρικής επέμβασης. Στην εντυπωσιακή ανακάλυψη έγιναν μεγάλες αναφορές στον τύπο, από όπου προέρχονται τα στοιχεία, γιατί το εύρημα δεν έχει ακόμα δημοσιευτεί[27]. Πρόκειται για κρανιοανάτρηση, που αποτελούσε γνωστό τρόπο θεραπείας στην αρχαιότητα από τα προϊστορικά χρόνια. Το σημαντικό με το κρανίο της Χίου είναι ότι ανήκει στις περιπτώσεις που ο ασθενής επέζησε μετά την επέμβαση και η οπή επουλώθηκε με το χρόνο, όπως φαίνεται από την ομαλοποίηση του χείλους της οπής με την ανάπτυξη νέου οστίτη ιστού. Ο γιατρός πραγματοποίησε με επιτυχία μία πολύ λεπτή και πολύ σοβαρή επέμβαση με οστεοτρύπανο και ο 50χρονος ασθενής, όπως εκτιμά ο ανθρωπολόγος συνεργάτης της Κ' Eφορείας Προϊστορικών και Kλασικών Aρχαιοτήτων Αστέριος Αηδόνης έζησε τουλάχιστον άλλα πέντε χρόνια μετά την εγχείριση. Το πού έγινε η εγχείρηση αποτελεί ένα ερώτημα. Ίσως ο ασθενής επισκέφτηκε κάποιο από τα διάσημα Ασκληπιεία (Περγάμου, Κω ή τα μακρινότερα), αλλά πολύ πιθανό να έγινε η εγχείρηση στη Χίο (κατά την ανασκαφέα-αρχαιολόγο Δέσποινα Τσαρδάκα ο ασθενής ήταν φτωχός, όπως φαίνεται από τον τάφο του), αφού θα μπορούσε και στην πατρίδα του να τύχει σπουδαίας περίθαλψης, άποψη, που, παρά τις περιορισμένες μαρτυρίες, τα στοιχεία που προαναφέρθηκαν είναι ικανά να τεκμηριώσουν.

 Κλείνοντας με την ύστερη αρχαιότητα, γίνεται αναφορά σε δύο Χιώτες γιατρούς του 4ου αιώνα μ.Χ., στον Αισχίνη και τον Ιπποκράτη[28].

 Ο Χιώτης γιατρός Αισχίνης ασκούσε το επάγγελμά του στην Αθήνα (A„sc…nhj dš tij, oÙk 'Aqhna‹oj, ¢ll¦ ¹ C…oj Ãn aÙtù patr…ς).  Ο φιλόσοφος Ευνάπιος (345-420) (Βίοι σοφιστ~ων, 10, Ι, 11-13) μας πληροφορεί ότι αρρώστησε βαριά, όταν σπούδαζε στην Αθήνα και κινδύνευσε η ζωή του, αλλά μετά τη θεραπεία που εφάρμοσε ο Αισχίνης «¹ gast¾r ¢qrÒwj ¢pelum£nqh, kaˆ tÕn ¢šra eden kaˆ ™pšgnw toÝj o„ke…ouj». Αυτό συνετέλεσε να μεταστραφεί η κακή φήμη, που είχε ως τότε ο γιατρός και να επαινεθεί δημόσια σε όλους τους φοιτητές από το δάσκαλο της ρητορικής του Ευναπίου, τον Προαιρέσιο. Κατόπιν ο Αισχίνης επέστρεψε στη Χίο, όπου συνέχισε να ασκεί την ιατρική[29].

Σύγχρονος του Αισχίνη ήταν ο Ιπποκράτης, τον οποίο αναφέρει ο Λιβάνιος, ο σπουδαίος σοφιστής και ρήτορας από την Αντιόχεια, σε μία από τις Επιστολές του (]Επιστολα`ι ψευδεπίγραφαι, 4), η οποία όμως κατατάσσεται στις Ψευδεπίγραφες, γι’ αυτό και οι πληροφορίες γίνονται δεκτές με επιφύλαξη. Σ’ αυτή αναφέρεται ότι ο Ιπποκράτης κατασκεύασε φάρμακο για τη θεραπεία του στομάχου για κάποιον ανώνυμο φίλο του Λιβανίου, στον οποίο απευθύνει την επιστολή του.

Τέλος οι Έλληνες γιατροί της ύστερης αρχαιότητας έχουν πάμπολλες αναφορές στα χιακά θεραπευτικά προϊόντα, με τα οποία προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν τη φθορά, τον πόνο και τις αρρώστιες, που ανέκαθεν βασανίζουν το ανθρώπινο γένος, και αφού ήταν διάσημα παντού, και στον τόπο τους θα είχαν ευρύτατη χρήση. Είναι γεγονός ότι η Χίος με τη μακραίωνη ιστορία της, τα πνευματικά επιτεύγματα και τα πλούτη της είναι παρούσα σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής του αρχαίου κόσμου. Οι φιλολογικές μαρτυρίες και τα ανασκαφικά δεδομένα -αν και, όπως πάντοτε τονίζεται, ιδίως από την πρωτεύουσα του νησιού, είναι λίγα και αποσπασματικά- αποδεικνύουν ένα υψηλό επίπεδο πολιτισμού. Τα όσα αναφέρθηκαν στον τομέα της ιατρικής δικαιώνουν τη φήμη της και συνεχώς έρχονται στο φως στοιχεία που αναδεικνύουν περίλαμπρα το αρχαίο της μεγαλείο.  


[1] Για την ιστορία της αρχαίας Χίου: Γ. Ζολώτας, Ιστορία της Χίου, Αθήνα τ. Α1, 1921, τ. Α2, 1923, τ. Β, 1924. S. Hood, Excavations in Chios 1938-1955, Prehistoric Emporio and Ayio Gala, τ. 1-2, Oxford 1981-1982. E. Yalouris, The Archaeology and Εarly History of Chios from the Neolithic Period to the End of the Sixth Century B.C., Oxford D. Phil. 1976. Α. Ζαχαρού-Λουτράρη, «Αρχαία Χίος», Χίος: Ιστορία και Τέχνη, Χίος 1988, 5-49. Θ. Σαρικάκης, Η Χίος στην αρχαιότητα, Αθήνα 1998. Ν. Μερούσης, Χίος. Φυσικό περιβάλλον και κατοίκηση από τη Νεολιθική εποχή μέχρι το τέλος της αρχαιότητας, Χίος 2002.

[2] Α. Ζαχαρού-Λουτράρη, Όμηρος Χίος αοιδός. Η Χίος διεκδικεί και τιμά τον Όμηρο ανά τους αιώνες, Χίος 2005.

[3] Κ. Κουρουνιώτης, «Ανασκαφαί και έρευναι εν Χίω, 2»,, 1916, 210, εικ. 34. W. Lamb, «Excavation at Kato Phana in Chios», BSA 35 (1934-1935), 151, πιν. 32, αρ. 29. J. Boardman, Excavations in Chios 1952-1955: Greek Emporio (BSA Supplementary, 6), London 1967, 226, εικ. 147, πιν. 93, αρ. 397-398.

[4] Ι. Αυγουστής - Κ. Παπαδόπουλος, Η Ιατρική του Ομήρου (Ερευνητική μελέτη), Αθήνα 2008, όπου βιβλιογραφία.

[5] Σ. Χαβιάρα-Καραχάλιου, Η λαϊκή ιατρική της Χίου, Αθήνα 1993. Σ. Χαβιάρα-Καραχάλιου, «Τα θεραπευτικά βότανα της χιακής γης», Medicus Hippocraticus, τευχ. 1 (2000), 8-15. Ε. Σκαλτσά, «Τα φάρμακα στην αρχαία Ελλάδα» Πρακτικά εκπαιδευτικού διημέρου: "Θεραπευτική και Φάρμακα στην Αρχαία Ελλάδα" Ωρωπός - Κάλαμος, 21-22 Απριλίου 2001. Σ. Χαβιάρα-Καραχάλιου, «Ερμηνευτική προσέγγιση του μυθώδους φυτού που αναφέρεται με το όνομα «μώλυ» από τον Όμηρο», Medicus Hippocraticus, τευχ. 11 (2007), 47-53. Δ. Κοκκινάκης, «Φυτά, γαίες στα ομηρικά έπη και η φαρμακευτική τους χρήση», Euroclassica-Ομηρική Ακαδημία Χίος 2009.

[6] Για τον Ασκληπιό, ενδεικτικά: Ελληνική Μυθολογία, επιμ. Ι. Θ. Κακριδής, τ. 2, 213-217. Βλ. επίσης: Γ. Παπαδόπουλος, «Σταθμοί της αρχαίας ελληνικής ιατρικής», Πρακτικά εκπαιδευτικού διημέρου: "Θεραπευτική και Φάρμακα στην Αρχαία Ελλάδα" Ωρωπός - Κάλαμος, 21-22 Απριλίου 2001. Σ. Χαβιάρα-Καραχάλιου, «Από τον Ασκληπιό και τα Ασκληπιεία στον Ιπποκράτη και τον Όρκο του», Medicus Hippocraticus, τευχ. 9 (2006), 5-10. Γ. Ρηγάτος, Η αρχαία ιατρική στη λαϊκή μας παράδοση, Αθήνα 2007 (2η έκδ.). Δ. Λυπουρλής, Ιατρική στην Αρχαία Ελλάδα. Από τον Όμηρο στον Ιπποκράτη, Αθήνα 2008. Antje  Krug, Αρχαία Ιατρική: Επιστημονική και θρησκευτική ιατρική στην αρχαιότητα, μετ.: Ελ. Μανακίδου, Θ. Σαρτζής, Αθήνα 2008.

[7] Θ. Σαρικάκης, Χιακή Προσωπογραφία, Αθήνα 1989, 34, Α,270. Θ. Σαρικάκης, «Χίοι ιατροί στην αρχαιότητα», Medicus Hippocraticus, τευχ. 2 (1999), 71, με παραπομπή στο: R. Hercher, Epistolographi Graeci (1871), αρ. 2.

[8] Η προφορά του Κείος και Χίος είναι πολύ κοντά, όπως και η μορφή των γραμμάτων Κ και Χ στα χειρόγραφα και μπορεί να προέλθει σύγχυση. Ο Θ. Σαρικάκης που μελέτησε εξαντλητικά της πηγές για τη Χιακή Προσωπογραφία δεν τον συμπεριλαμβάνει στους αρχαίους Χίους. Το όνομα συναντάται στη Χίο και αναφέρεται ο Χίος Ερασίστρατος, ηίθεος-υμνωδός στην αποστολή των Χίων στο μαντείο του Κλαρίου Απόλλωνος κατά τα έτη 165-168 μ.Χ.. Θ. Σαρικάκης, όπ. π., 155, Ε. 110.

[9] Σταύρος Ι. Μπαλογιάννης, «Νευρολογία των Ελληνιστικών χρόνων: Η εναρμόνισις της φιλοσοφίας μετά της Επιστήμης», ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ, αρχεία νευρολογίας και ψυχιατρικής, Τ. 42, τ.1, Ιαν-Μάρτ. 2005: «Ο Ερασίστρατος ο Χίος (304-250 π.Χ), εσπούδασεν φιλοσοφίαν και ιατρικήν εις τας Αθήνας υπό την επίβλεψιν και καθοδήγησιν του Μητροδώρου. Εν συνεχεία μετέβη εις την Κω, το 280 π.Χ, διά να σπουδάση Ιατρικήν, εις την γενέτειραν του Ιπποκράτους, υπό την καθοδήγησιν του Πραξαγόρα».

[10] Δ. Καραμπελόπουλος, «Σύντομος Ιστορία της Ιατρικής.
(Χειρόγραφο Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος αρ. 1504, τέλος 18ου/αρχές 19ου αι.)», Δέλτος, τεύχ. 23, σελ. 16-19. Κώδικας στο υπ' αρ. 1504 τεύχος της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος με τον τίτλο "Σύντομος Ιστορία της Ιατρικής. Διαλαμβάνουσα όσον οίον τε συνοπτικώς περί των αρχών αυτής, περί των επισημοτέρων ιατρών και περί των κατ' αυτήν αιρέσεων" που γράφθηκε μάλλον στα τέλη του 18ου ή αρχές του 19ου αιώνος: «Όμως το «περιφανέστερον σχολείον της ιατρικής» ήταν αυτό της Αλεξανδρείας, όπου διέπρεψαν ο Ηρόφιλος ο Χαλκηδόνιος, μαθητής του Πραξαγόρου και ο Ερασίστρατος ο Χίος μαθητής του Χρυσίππου, για τους οποίους γράφει ότι «Οι δύο ούτοι εστάθησαν μεγάλοι ιατροί και τολμηροί χειρουργοί και έκαμαν ουκ ολίγας παρατηρήσεις εις την ανατομίαν» και επισημαίνει ότι λίγα αποσπάσματα από τα έργα τους σώζονται στα έργα του Γαληνού».

[11] Θεοφράστου, Περ`ι φυτ~ων [ιστορίαι, ΙΧ, 17, 3, Απολλωνίου, [Ιστορίαι θαυμάσιαι, 50. Θ. Σαρικάκης, Χιακή Προσωπογραφία, Αθήνα 1989, 166, Ε,199, όπου βιβλιογραφία.

[12] Μία πρώτη έρευνα στα αρχαία κείμενα στην ψηφιακή τους μορφή στο Thesaurus Linguae Graecae (TLG) έδωσε πλήθος στοιχείων, η επεξεργασία των οποίων ξεφεύγει από τα όρια αυτής της μελέτης.

[13] Αδ. Κοραής, «Χιακής Αρχαιολογίας ύλη», ΄Ατακτα, τ. Γ, Παρίσι 1830. Γ. Ζολώτας, Ιστορία της Χίου, συνταχθείσα επιμελεία της θυγατρός αυτού Αιμ. Σάρου, τ. Α1, Αθήνα 1921. Βλ. επίσης σημ. 4.

[14] Ο Κοραής επισημαίνει τη διπλή σημασία της λέξης στα έργα του Ιπποκράτη: Σχίνος = το μαστιχόδεντρο και Σχίνος = ο βολβός της σκίλλης, το σκιλλοκρόμυδο, και εφιστά την προσοχή. Αδ. Κοραής, όπ. π., 58-60. Γ. Ζολώτας, όπ. π., 213-220. Γ. Περίκος, Η μαστίχα της Χίου, Χίος 1995, (3η έκδ.), 11-12. Χρ. Μπελλές, Το νησί Μαστίχα, Αθήνα 2006, 31-41. Μαστίχα Χίου η θεραπευτική, εκδ. Ένωσης Μαστιχοπαραγωγών Χίου, χ.χρ. Σ. Χαβιάρα-Καραχάλιου, «Τα θεραπευτικά βότανα της χιακής γης», όπ. π., 9-10.

[15] Αδ. Κοραής, όπ. π., 60 . Γ. Ζολώτας, όπ. π., 223-225. Σ. Χαβιάρα-Καραχάλιου, «Τα θεραπευτικά βότανα της χιακής γης», όπ. π., 10.

[16] Αδ. Κοραής, όπ. π., 49-52. Γ. Ζολώτας, όπ. π., 200-205. Σ. Χαβιάρα-Καραχάλιου, «Τα θεραπευτικά βότανα της χιακής γης», όπ. π., 10. Γρ. Σπανός, Ο αριούσιος οίνος. Το κρασί της Χίου, Χίος 2007, 59-61 (κεφ. ο Αριούσιος και η ιατρική), όπου και βιβλιογραφία.

[17] Αδ. Κοραής, όπ. π., 45-46. Γ. Ζολώτας, όπ. π., 75-77.

[18] Αδ. Κοραής, όπ. π., 56-58. Γ. Ζολώτας, όπ. π., 226-227.

[19] Σαρικάκης Θ., Χιακή Προσωπογραφία, Αθήνα 1989, 292, Λ,71. Ύμνος στην Υγεία του Λικύμνιου, Fragmenta 4, 3. Αδ. Κοραής, «Χιακής Αρχαιολογίας Ύλη», ΄Ατακτα, τ. Γ, Παρίσι 1830, 232.

[20] Αντ. Στεφάνου, «Ανάθημα εις την Υγείαν», Χιακά Μελετήματα, Α (1958), 59-62. (Μάρμαρο Λατομίου μήκους 0,52, ύψους 0,31.)

[21] Αντ. Στεφάνου, «Οινοπιανά», Χιακός Λαός, φ. 29, 30.10.1953, αρ. 1485, μικρή κεφαλή ειδωλίου πιθανώς Υγείας από πηλό (1955) και αρ. 1480 από τα Μεζάρια, (1958).

[22] Για τα Ασκληπιεία βλ. σημ. 5.

[23] Αλ. Πασπάτης, Το χιακόν Γλωσσάριον, Εν Αθήναις 1888, 413, αρ. 29 («Εντός περιβολίου Οθωμανικού, κειμένου εν τη συνοικία Βουνάκι, προς δυσμάς του μεγάλου φρουρίου»). Επίσης: Γ. Ζολώτας, «Επιγραφαί Χίου ανέκδοτοι», Αθηνά, Κ (1908), 262, αρ. ΡΛΗ΄. Θ. Σαρικάκης, Η Χίος στην αρχαιότητα, Αθήνα 1998, 286, όπου η βιβλιογραφία. Η επιγραφή βρισκόταν στο περιβόλι του οθωμανού Μπεγάκη, στην περιοχή Αγίας ’ννας Καπέλλας και τώρα εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Χίου (φαιό μάρμαρο 0,55μ. ύψους και 0,30μ. πλάτους.) Ευχαριστώ θερμά την Κ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών αρχαιοτήτων για την άδεια φωτογράφησης, την αρχαιολόγο κ. Δέσποινα Τσαρδάκα και τη συντηρήτρια κ. Μίνα Μάντικα για τη βοήθεια τους κατά την έρευνα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Χίου.

[24] Γ. Μαλούχου - Α. Ματθαίου, «Συνοπτικός κατάλογος των επιγραφών του Μουσείου Χίου», Χιακόν Συμπόσιον, Αθήνα 2006, 219, αρ. 188. Θ. Σαρικάκης, Η Χίος στην αρχαιότητα, Αθήνα 1998, 77, όπου παραπομπές.

[25] Θ. Σαρικάκης, Η Χίος στην αρχαιότητα, όπ. π., 259-602. Ο σπουδαίος ρήτορας Αίλιος Αριστείδης (129-189 μ.Χ.) γεννήθηκε στις Αδριανού Θήρες της Μυσίας. Στους έξι ιερούς λόγους αναφέρει τις αποκαλύψεις του θεού κατ’ όναρ. Είναι οι πιο σημαντικοί από τους 55 συνολικά λόγους του, γιατί παρέχουν πληροφορίες για ιατρικές μεθόδους που χρησιμοποιούνταν στα Ασκληπιεία.

[26] Θ. Σαρικάκης, Χιακή Προσωπογραφία, όπ. π., 77-80, Α,614-639.

[27] Εφημ. Το Βήμα, 3.9.2003, Ελευθεροτυπία 9.9.2003. Γ. Αμύγδαλος, «Το ‘‘κρανίο της Χίου’’ και η ιστορική αλήθεια», Medicus Hippocraticus, τευχ. 6 (2003), 21-23, όπου και η νεότερη βιβλιογραφία για τις κρανιοανατρήσεις στην αρχαιότητα.

[28] Θ. Σαρικάκης, Χιακή Προσωπογραφία, όπ. π., 247, Ι,58. Θ. Σαρικάκης, Η Χίος στην αρχαιότητα, όπ. π., 98, 277-78.

[29] Θ. Σαρικάκης, Χιακή Προσωπογραφία, όπ. π., 20, Α,165.